Deze Dag: De CdK is gearresteerd

De commissaris van de koningin van Groningen is gearresteerd door de Duitse bezetter en overgebracht naar kamp Sint Michielsgestel! Het gebeurt op deze dag in de geschiedenis, 9 augustus 1941.

Nog altijd zijn historici het oneens over de precieze bedoelingen van Johannes (Hans) Linthorst Homan, sinds 1937 Commissaris van de Koningin in Groningen. Een energieke jongeman, die meteen na de Duitse invasie een pamflet schrijft onder de titel 'Aanpakken! Een hartenkreet van een jongen Nederlander'. En hij laat het daar niet bij. Samen met Jan de Quay (de latere minister-president) en professor Einthoven richt hij meteen na het begin van de Duitse bezetting de Nederlandsche Unie op.

Het is een politieke beweging die de eigen Nederlandse identiteit wil bewaken, en zich voorbereidt op de positie van ons land in Europa na de oorlog. In een paar weken tijd melden meer dan een half miljoen mensen zich aan als lid. Het gegeven dat de Unie zich afzet tegen de denkbeelden van de NSB is voor velen een belangrijke factor. Het wordt in één klap de grootste Nederlandse politieke beweging. En dus voor de Duitsers een factor om serieus rekening mee te houden.

Hans Linthorst Homan is van gegoede komaf, zijn vader is Commissaris van de Koningin in Drenthe geweest. Hij is lid van de Liberale Staatspartij. Niettemin pleit hij in spreekbeurten veelvuldig voor de 'verheffing van de boerenstand'. Hij wil hij dat boeren, die jarenlang lijden onder veel te lage landbouwprijzen, weer een volwaardig deel van het Nederlandse volk worden. In Groningen probeert hij met een 'Groninger Dag' het begrip tussen de verschillende bevolkingsgroepen in het verzuilde Nederland te verbeteren.

Koningin Wilhelmina heeft een goede verstandhouding met haar jongste Commissaris. Ze polst hem al vóór de oorlog om een leidende rol te spelen in de veranderende politieke verhoudingen. De Nederlandsche Unie probeert meteen na de capitulatie een antwoord te geven op die nieuwe politieke werkelijkheid. Daarbij doet Linthorst Homan volgens zijn critici in elk geval twee dingen fout: hij gaat uit van een Duitse overwinning en in gesprekken over samenwerking met het Duits gezag zou hij veel te amicaal te werk gaan.

De Nederlandsche Unie gaat nog geen anderhalf jaar na oprichting ten onder aan onderlinge twisten. De Duitsers kiezen toch voor Mussert en de NSB als belangrijkste politieke gesprekspartner als het gaat over de rol van Nederland in het aanstaande duizendjarige Duitse Rijk. Dat komt vooral omdat de Unie nalaat de Duitse inval in Rusland in juni 1941 te steunen. De voormannen van de beweging worden kort daarop gevangen gezet in Sint-Michielsgestel, waar ze goed behandeld worden.

Het wantrouwen in Linthorst Homan en zijn beweegredenen, is na de oorlog groot. Hij mag niet terugkeren als Commissaris van de Koningin in Groningen en het duurt tot 1947 voordat hij gerehabilitateerd wordt. Het oordeel van historicus Lou de Jong over de Nederlandsche Unie en de motieven is klip en klaar: collaboratie. De welwillende houding tegenover de bezetter die al vroeg is erkend als de nieuwe macht in Europa, naast warme banden met erkende fascisten, ondersteunen die conclusie.

Toch is dat te makkelijk. Ook al omdat de Unie zware Duitse druk heeft weerstaan om een verbod voor Joodse leden in te stellen. Hans Linthorst Homan keert later terug in het openbaar bestuur en heeft in de jaren vijftig en zestig veel succes als ambtenaar namens Nederland bij de Europese Unie. Hij is nauw betrokken bij de totstandkoming van een vrije, interne Europese markt. Maar hij blijft bovenal de Commissaris van de Koningin die gevangen genomen is, op deze dag in de geschiedenis.

Pieter de Hart is redacteur bij RTV Noord en historicus. Elke woensdag schrijft hij over 'deze dag' in het verleden van Groningen.
Meer over dit onderwerp:
columns opinie GRONINGEN
Deel dit artikel:

Recent nieuws