Vroag&Antwoord: prane, pak, praksel

Het mooiste van een optreden voor de radio is een reactie als deze: "'k Heurde Simon Reker over 'prut of brud'proaten mor nait over 'praane' want door wordt volgens mie 't zulfde mit bedould."
Dat is plezierig voor de spreker in kwestie, - hij is immers streektaalfunctionaris van de Provincie Groningen - omdat het ene Groninger woord het andere blijkt uit te kunnen halen.
Deze gesprekken op de radio vinden plaats als ondersteuning van hetverhaalvanhetgronings.nl, waaraan zo veel mogelijk sprekers van het Gronings hopelijk mee willen schrijven - zij kunnen dat via internet doen. Bovendien kunnen ze bij hun invullen kwesties aan de orde stellen die mogelijk geselecteerd worden voor dat woensdagse interview met Marc Wiers. Veertien dagen terug kwam hier een vraag naar prut aan de orde en omdat Sinterklaas enkele dagen erna in Groningen zou arriveren, was het idee snel geboren om daarnaast ook het rijmende brud te bespreken. Vandaar prut en brud. Maar prane dan?
Zeker, de vragensteller heeft gelijk - ook prane of praan betekent 'veel'. Dat woord heeft een zó mooie geschiedenis, dat ik dat graag nog een keer vertel. Ik pak daarvoor gewoon het Latijnse woordenboek uit de kast en zoek prandium op. Dat bestaat uit twee delen met achtereenvolgens de betekenis 'vroeg' en 'eten' - prandium was een soort van ontbijt in de klassieke oudheid.
Hoe het nu precies gelopen is, wie zal het zeggen, maar van het ontbijt kon het woord zich ontwikkelen tot een maaltijd in het algemeen. Maar nog verrassender is de overgang in de richting van dieren: "Hemmen daaier praan al?" Zijn de dieren al gevoerd? En met die vraag is het hek van de dam, want nu is de stap van 'maaltijd' naar 'grote hoeveelheid' zo simpel als wat - de beesten vreten veel, wij mensen eten bescheidener.
Praan, prane betekent dus '(erg) veel' en dat woord maakt onderdeel uit van een enorme rij, hoop, bult, massa collega-woorden met exact dezelfde nadrukkelijke betekenis. Met die groep héb ik wat, zo weten luisteraars die in de jaren 1991-1995 aanschoven bij AHA, het radioprogramma over het Gronings bij deze omroep. Een hele reeks uitzendingen ging daar juist over woorden als brud, prut en praan. Wie wil, kan een samenvatting nalezen in het blad Toal en Taiken - daarin schreef ik in '94-'95 zeven stukken onder de titel "n Bult over veul".
Als er n hail pak snij valt, kost het weinig moeite om te zien dat het woord pak hier ook de betekenis van 'veel' heeft. Een massa, zoals wanneer iemand zijn eten fijn stampt en daar een prak of praksel van maakt..... Vandaar dat het Groninger woordenboek het kan hebben over "n Praksel geld, schoapen, hoar enz." en dan dus een grote stapel bedoelt, n bult.
Het is een enthousiasmerend onderwerp, die woorden die 'veel' betekenen. Ze zijn eigenlijk vrij gemakkelijk te vinden, want ze worden geregeld ingeleid door de woordjes n hail(e) (of n heul(e), n hiel(e), n hol(le) e.d.) - even luisteren, lezen of nadenken en je vindt n heul ìnne in Oost-Groningen, n haile sjìne in het Noorden en n hiel nust in het Westen van de provincie. Veel, ja simpelweg té veel om op te noemen. Denk niet dat een dialect bij voorbaat armer aan woorden is dan een taal....
Wie mee wil doen aan hetverhaalvanhetgronings.nl - zoek het op op het internet en als u spreker bent van het Gronings, draag uw steentje bij aan dit onderzoek. De huidige vragenlijst is nummer zes en die staat nog tot het einde van dit jaar voor invulling gereed. Hebt u al ingevuld, attendeer anderen erop - dan komen we deze keer nog dichter bij de 1000. En duizend is eh véél!