Vroag en antwoord: Inwonernamen

© RTV Noord
Naar aanleiding van het verschijnen van Op stee - Drentse en Groninger plaatsnamen verzameld is het thema van deze bijdragen op Radio Noord deze maand ‘plaatsnamen’. Een interessant onderwerp vormen de inwonernamen.
Want waarom noemen we een inwoner van Steendam een
Staindamster
, maar spreken we bij Veendam van een
Veendammer
? Beide eindigen immers op
-dam
, dus waarom is zeggen we niet
Staindammer
of juist
Veendamster
?
Via het zoekprogramma Lexis Nexis kun je in oude kranten kijken. Wie in het Dagblad van het Noorden zoekt, zal ontdekken dat er in die krant vooral Veendammer wordt geschreven. Veendamster wordt in die krant ook wel gebruikt, maar veel minder. Er wordt bijvoorbeeld geschreven: “Veendamster turnster” en “Veendamster vrouwenteam”. Oftewel: hier wordt -ster voor vrouwen gebruikt en -er voor mannen. Hetzelfde valt op bij Grijpskerk.
In het Nederlands komen -er en -ster ook voor. Bij een zwemmer of een verpleger hebben we het over een man, bij zwemster of verpleegster over een vrouw. Inwonernamen kunnen in het Gronings ook op -er en -ster eindigen, maar dat betekenisverschil bestaat daar niet. Een Wilvervankster of een Delfzielster kan dus zowel een man als een vrouw zijn.
Dat we Muntendammer en Veendammer zeggen maar ook Staindamster en Onderndamster heeft dus niet zozeer met het geslacht te maken, maar eerder met de ligging. Het lijkt erop dat men in de jongere Veenkoloniën bij plaatsen op -dam eerder voor -er koos en bij oudere plaatsen eerder voor -ster.
Natuurlijk komt -er behalve in de Veenkoloniën ook in de rest van de provincie voor, denk aan Holwierder en Nijkerker.
Bij sommige plaatsen is op basis van Vroag&Antwoord geen duidelijke voorkeur tussen -er en -ster te zien. In het onderzoek van Siemon Reker van ’84 tot ’87, de voorloper van Vroag&Antwoord, ging bij Wildervank de voorkeur bijvoorbeeld duidelijk uit naar Wilvervankster. Maar nu wordt steeds vaker ook Wilvervanker gezegd, onder invloed van het Nederlands en misschien ook door plaatsen in de buurt waar ook -er gezegd wordt, zoals Muntendammer en Veendammer. Ook bij Hoogkerk is twijfel: in het onderzoek van de jaren ’80 werd vooral Hoogkerker genoteerd, maar in Vroag&Antwoord wordt Hoogkerkster even vaak opgeschreven. Opvallend is dat men bij Gruupskerk juist unaniem voor Gruupskerker kiest, en dus niet voor Gruupskerkster.
Inwonernamen kunnen in het Gronings nog meer interessante achtervoegsels krijgen, zoals bijvoorbeeld -ker en --mer. Daarover volgende week meer.