Vroag en antwoord: De maaltijd

© RTV Noord
Het begin van een nieuwe maand betekent een nieuw thema van deze radiocolumns. De komende weken gaan de bijdragen over de maaltijd.
In vragenlijst 13 (maart/april 2015) vroegen we de deelnemers aan Vroag&Antwoord naar verschillende soorten eten, gerechten en andere onderdelen van de maaltijd.
Om te beginnen: ‘brood’. Dat woord kennen we ook in het Gronings, maar heeft een andere betekenis dan in het Nederlands. Althans, het wás in ieder geval gangbaar dat met brood geen boterhammen werden bedoeld, maar roggebrood. Dat zegt ook Ter Laan in zijn woordenboek, ook al voegt hij er aan toe dat bijvoorbeeld wél gezegd wordt: “zuide broodjes bakken”.
Enkele invullers wijzen ook op het betekenisverschil. Een deelnemer uit Musselkanaal zegt: “Brood is vaak roggebrood”. Toch is aan de enquête te zien dat brood inmiddels een gewoon woord voor ‘brood’ is geworden, want het wordt door alle leeftijden en in alle regio’s van de provincie frequent genoteerd. Daarnaast wordt stoet veel gebruikt in het westen en noorden van Groningen. In het Westerkwartier noemen veel deelnemers ook stuut. Stoete in het Oldambt, behalve in de kop van dat gebied, stoede vooral in de Veenkoloniën en in Westerwolde worden stoede en stoete beide opgeschreven.
We vroegen in de vragenlijst ook naar ‘beschuit. Beschoet wordt door slechts een paar deelnemers genoteerd, dat woord is vrij ongebruikelijk. Ook beschuit komt weinig voorbij, en wordt eigenlijk alleen genoemd door jongere generaties deelnemers. Er is één variant die in alle regio’s bovenaan staat en dat is beschuut. Ter Laan zegt daarover dat dat woord uit het Nederlands komt, en dus eigenlijk een vernederlandsing is. Er is inderdaad nog één andere vorm die ook overal in de provincie wel voorkomt, weliswaar iets minder vaak genoemd dan beschuut, maar toch vrij vaak: twijbak of twaibak. Veel andere invullers zeggen dat woord nog van opa of oma te kennen.
Twijbak of twaibak wordt door Ter Laan zó uitgelegd: “Gemaakt van bolletjes deeg (…). Als ze voor de eerste maal gebakken waren, werden ze met het twaibaksmes in tweeën gesneden - de onderbak en de bovenbak, die dan afzonderlijk opnieuw op de plaat in de oven kwamen. Zo kreeg men pladde en ronde twaibakken.”
En eigenlijk betekent beschuit of beschuut precies hetzelfde: het Latijnse woord ‘biscoctus’betekent letterlijk twee keer gebakken.