Dagwoord: GAAIL

© RTV Noord
Siemon Reker neemt in maart volgend jaar afscheid als hoogleraar Groninger taal en cultuur aan de RUG. Vanaf 2 maart pakt hij dagelijks een publicatie uit zijn Groninger boekenkast en legt de vinger telkens bij één wisselend woord daaruit. Dat resulteert in de werkdagelijkse column Dagwoord.
Van dei van dou
heet het boekje, geschreven door iemand die zich
Gerrit Groaver
noemde. Het verscheen in de zomer van 1980 bij Niemeijer, Groningen. Twee jaar later kon dezelfde uitgeverij op de achterflap van het Nederlandse bundeltje
Retour Uithuizen
van Berend de Groot bekend maken dat dit de echte naam was van Gerrit Groaver. Dat moet een dubbelzinnige aanduiding geweest zijn die een draai in de 20ste eeuw beduidde: de voorouders waren in de landbouw werkzaam, Gerrit=Berend kreeg de kans in de studieboeken te graven en in het onderwijs te gaan werken.
De Groninger Groaver-verhalen spelen zich af in zijn geboortedorp, vooral in het deel van het protestantse milieu waarin hij opgroeide. Het gaat er dus ook over dominees en huisbezoek. Of 't betreft het kennismaken door de predikant en zijn gemeenteleden, zoals in het 33ste verhaal "Spruuten" - aan de hele spelling is te zien, dat De Groot buiten de Groninger wereld opereerde, maar in zijn vertellende taal is nauwelijks iets gewilds aan te wijzen. Monnen 'moeten', gonnen 'gaan' en aans 'als' komen er in voor, Noord-Gronings. In "Spruuten" moeten de geiten even bekeken worden en de trotse eigenaar legt aan dominee uit dat de dieren er vooral zo mooi bij staan omdat ze spruiten en bietenloof gevoerd krijgen. "Doar worren ze gaal van", is de nadere verklaring die domineese niet helemaal begrijpt. Ze kleurt, als haar man het haar verklaart.
Gaal is een woord dat tot gaail in eenzelfde verhouding staat als hal 'heel' tot hail. Gaail heeft acht betekenissen in Ter Laans woordenboek die eigenlijk alle iets groots aanduiden. Indirect zoals de oogst van gaail laand, of directer gaaile hoaver. Gaaile wolken voorspellen bij wijze van spreken gaaile druppen bij warm, groeizaam weer. Vreemd in die opsomming is de derde, ironische betekenis waarmee juist het tegendeel bedoeld wordt.
Dat is iets voor de goede verstaander, net als nummer 8 'heet van bloed'. Dát begreep de dominee, meer een man van het woord dan zijn vrouw voor wie gaal misschien net een wat te onregelmatige verhouding had met Ned. geil dat ze aan haar kleuren blijkbaar wel kende.
Gerrit Groaver [= Berend de Groot], Van dei van dou. Groningen, 1980