Dagwoord: KEZOATSIE

© RTV Noord
Siemon Reker neemt in maart volgend jaar afscheid als hoogleraar Groninger taal en cultuur aan de RUG. Vanaf 2 maart pakt hij dagelijks een publicatie uit zijn Groninger boekenkast en legt de vinger telkens bij één wisselend woord daaruit. Dat resulteert in de werkdagelijkse column Dagwoord.
J.A. Fijn van Draat bundelde ze, de
Meditoatsies en 'n Kerkdainst
van ds. P.H. Kapteyn (Groningen, 1970). Het betreft vooral de meditaties die Kapteyn voor de RONO-microfoon had gehouden en waarvan hier een deel schriftelijk gepubliceerd werd. Door hun aard zijn het toegankelijke teksten, waarvan het Gronings door Fijn van Draat ongewijzigd is gelaten. Hij wijst daar uitdrukkelijk op, want de taal is een mengvorm van Eenrum en Veendam. In de laatste plaats stond Kapteyn vele jaren, in de eerste is hij niet geboren maar wel opgegroeid. Kapteyn was dominee, zijn vader had hetzelfde beroep net als de hele familie bij wijze van spreken uit predikanten bestond.
De streektaal moet Kapteyn als kind op straat geleerd hebben, namelijk als lujjong, het meest gebruikte woord met een opmerkelijke kleur uit het bundeltje. Rijk Gronings is het allerminst, de auteur heeft zichtbaar niet gestreefd naar eigen of mooi taalgebruik - naturel is het daardoor gebleven.
Typerend woord in deze kring: kesoatsie, zoals het hier geschreven wordt, meer in overeenstemming met de uitspraak kezoatsie bij Ter Laan. Catechisatie in de omschrijving van Van Dale 'godsdienstonderricht ter voorbereiding op de aanneming of de openbare belijdenis', dat het woord ontleend acht aan het Frans. Het gaat terug op een Grieks woord dat 'mondeling leren' betekent, in het Griekse woordenboek onder kat-ècheo ingeleid met de betekenis 'doen klinken'.
Catechisatie klinkt in de mondelinge taal die het Gronings vooral is als "kezoatsie". Het slotdeel is het simpelst, -zoatsie dat parallel is aan Ned. -satie. De inkorting "ke-" voor het beginstuk catechi- is opmerkelijk en logisch tegelijk. Logisch, want het Griekse voorzetsel en de Griekse stam zijn in een heel ander taalgebied inhoudsloze klanken. Opmerkelijk is "ke-zoatsie". Waarschijnlijk is de uitspraak eerst "kaddegezoatsie" geweest, daarna ingekort tot "kazoatsie". Door het accent kon ten slotte ook de eerste klinker afzwakken, net als in pepier, vekaanzie en vele andere woorden van vreemde herkomst.
P.H. Kapteyn, Meditoatsies en 'n Kerkdainst. Bijeengebracht door J.A. Fijn van Draat (Groningen, 1970).