Stoppen met gaswinning is einde van een tijdperk, met dank aan Groningen

Protest vlak voor de presentatie van het rapport van de parlementaire enquetecommissie
Protest vlak voor de presentatie van het rapport van de parlementaire enquetecommissie © Vincent Jannink/ANP
Het is een historisch besluit: dit jaar komt er na ruim zestig jaar gaswinning voor het eerst geen gas meer uit de Groningse bodem. Hoe kwam het kabinet tot dat ingrijpende besluit?
Staatssecretaris Hans Vijlbrief (D66) van Mijnbouw was de man die de boodschap vrijdag mocht brengen. ‘We gaan naar nul, dit jaar nog. En volgend jaar is het definitief, dan gaan we afbreken en beton in de putten storten.’ Met een lach zei hij tegen een AD-journalist: ‘Het is een mooie dag. En het is een mooie dag voor Groningen.’
In Groningen wordt gelijk met argusogen naar het besluit gekeken. Het provinciebestuur en de Groninger Bodem Beweging willen eerder zekerheid: het stoppen van de gaswinning moet dit jaar nog wettelijk worden vastgelegd. Zij zijn bang dat de gaswinning toch wordt hervat bij een nieuwe crisis. En die angst is niet onterecht, want dat is precies de reden dat het kabinet de deur op een kier laat staan.
Er is oorlog aan de grenzen van de Europese Unie, Rusland is verbannen als gasleverancier en de stikstoffabriek in Zuidbroek die de sluiting van het gasveld mede mogelijk maakt is nog niet open. ‘Dus ik houd even een slag om de arm’, zegt Vijlbrief.
Vijlbrief is voor Groningen dus de brenger van het goede nieuws. Maar als het de afgelopen jaren aan politiek Den Haag had gelegen, zou de gaskraan waarschijnlijk nog niet dicht gaan. De enquêtecommissie concludeerde het al: door de massale protesten in de binnenstad van Groningen, aanhoudende acties en rechtszaken kwam de Nederlandse Staat langzaam in beweging. Dat de gaskraan nu dichtgaat is vooral te danken aan Groningen.

Even terug in de tijd

De vondst van het gas is eigenlijk een bijvangst van de zoektocht naar olie in Nederland. In 1955 boort de NAM bij Thesinge naar olie. Maar die boring mislukt en er wordt geen olie gevonden, alleen maar gas. Maar dat gebruiken mensen nauwelijks, alleen wat bedrijven. Het grote geld zit ‘m in de olie - dat we gebruiken om onze huizen warm te stoken.
Maar een paar jaar later vindt de NAM bij Kolham wéér gas en dat lijkt verdacht veel op het gas dat bij Thesinge werd gevonden. In 1959 begint langzaam door te dringen dat het bedrijf op een heel groot gasveld is gestuit. In 1963 begint de grootschalige exploitatie van een van de grootste gasvelden van Europa. Er worden tientallen putten geslagen in de Groninger aardkorst. Nederland begint aan een grote energietransitie: olie wordt vervangen door gas.

De eerste waarschuwingen

Jarenlang gaat het goed. Tot er in de jaren tachtig een beving plaatsvindt bij Assen. Een handjevol onderzoekers denkt dat het komt door de gaswinning. Dat wordt door de NAM en het KNMI naar het rijk der fabelen verwezen. Het duurt nog tot halverwege jaren 90 tot de overheid schoorvoetend erkent dat er een verband is tussen de gaswinning en de aardbevingen. Toch gaat de gaswinning nog decennialang door.
Het 'andere monument' langs de A7 eert het gelijk van zij die als eerste waarschuwden
Het 'andere monument' langs de A7 eert het gelijk van zij die als eerste waarschuwden © Anjo de Haan/ANP
Het 'andere monument'
Het 'andere monument' langs de A7 is een tegenhanger van het gasmolecuul langs die weg. Het molecuul viert de gaswinning. De gebroken baksteen treurt om Groningen en eert degenen die als eerste waarschuwden.
In de scheur is het profiel te zien van Meent van der Sluis. Hoewel hij het niet helemaal bij het technisch goede eind had, waarschuwde hij al vroeg voor de nadelige gevolgen van gaswinning.
'Bij donker zendt de breuk licht uit. Nu hij (Van der Sluis. red.) niet meer leeft, schijnt zijn licht. Hoe donkerder het wordt, hoe helderder het schijnt', schrijft de stichting die het monument liet maken.
De Groninger Bodem Beweging is een van de eersten die er maar op blijft hameren. Al bijna tien jaar roept de GBB: de gaskraan moet dicht. Het Groningse protest houdt jaren aan. Zelfs de provincie Groningen begint met rechtszaken tegen de Rijksoverheid om de gaswinning te verminderen. Maar het Rijk blijft onvermurwbaar: hoewel er steeds minder wordt gewonnen, blijft het Groningse goud nodig om de staatskas te spekken en om ons warm te houden.
Vooral dat laatste blijkt een rookgordijn. De parlementaire enquêtecommissie toonde aan dat er al veel eerder, veel minder gas kon worden gewonnen.

Een tijd van harde onderhandelingen en protesten

In 2018 zit bestuurlijk Groningen in een roerige periode. Het is een tijd van langlopende onderhandelingen tussen de regio en Den Haag om de versterkingsoperatie en schadeafhandeling te verbeteren. Ondertussen krijgt de provincie ook nog een zware beving van 3.4 op de Schaal van Richter te verduren. Tienduizenden mensen gaan weer de straat op tijdens een fakkeltocht.
Een fakkeltocht in de binnenstad van Groningen
Een fakkeltocht in de binnenstad van Groningen © De Vries Media
En dan verrast toenmalig minister Eric Wiebes van Economische Zaken vriend en vijand. De gaswinning moet binnen twaalf jaar stoppen. Betrokken bestuurders verklaren later dat ze daar zelf niet eens aan dachten: de inzet was vooral om veel minder gas te winnen.
De voortvarende Wiebes zit dat jaar ook niet stil: hij wil grote bedrijven dwingen om te stoppen met het gebruik van Gronings gas. Hij verrast opnieuw: de gaskraan kan in 2022 al dicht. Daarvoor moet er wel snel een stikstoffabriek komen in Zuidbroek. Extra gas uit Rusland en Noorwegen moet in Zuidbroek worden ‘vernederlandst’.

Bron van alle ellende

Ondertussen blijft de Groninger Bodem Beweging rechtszaken voeren tegen elk winningsbesluit. De gaswinning moet sneller dan Wiebes wil naar nul, eisen ze. Want hoe eerder je stopt met gas winnen, hoe eerder de bevingen stoppen - ook al trilt de aarde nog jaren na. De GBB voert op dat moment ook al een rechtszaak tegen de NAM. Ze willen de directieleden persoonlijk aansprakelijk stellen voor het moedwillig in levensgevaar brengen van Groningers.
De bouw van de stikstoffabriek in Zuidbroek wordt geteisterd door vertragingen. De coronacrisis, tekorten aan bouwvakkers en materialen en een slepend conflict tussen betrokken aannemers zorgt voor jaren vertraging. De beoogde sluitingsdatum van oktober 2022 komt daarmee op de tocht te staan.
Hans Vijlbrief kondigt de sluiting van de gaskraan aan
Hans Vijlbrief kondigt de sluiting van de gaskraan aan © Sem van der Wal/ANP
Het zijn vervolgens stijgende energieprijzen en onrust op de energiemarkt die ervoor zorgen dat de winning niet stopt. En dan valt Rusland ook nog Oekraïne binnen. Russisch gas gaat in de ban, terwijl dat juist een belangrijke rol moest spelen in de afbouw van het Groningse gas.
Hoewel Nederland voldoende gas op voorraad heeft, durft het kabinet het niet aan om de Groningse putten te sluiten. De nieuwe staatssecretaris Hans Vijlbrief heeft het telkens over het sluiten van het gasveld ‘in of 2023 of 2024’. Eerst moet de stikstoffabriek af en moet Nederland gegarandeerd zijn van ander voldoende gas in de toekomst.

Deur nog op een kier

Op vrijdag 23 juni 2023 durft het kabinet het aan: in oktober van dit jaar komt er geen gas meer onder de Groningse klei vandaan. Toch staat de deur nog op een kier: in geval van nood kan er tot oktober 2024 nog gas worden gewonnen. Maar daarna is het écht voorbij, belooft het kabinet.
Of dat zo is zien we in oktober 2024. De Groninger Bodem Beweging laat het er niet bij zitten, dat wil wettelijk vastleggen dat de gaswinning na dit jaar niet meer wordt hervat. Hoe het ook zij, het feit is dat er dit jaar voor het eerst in zestig jaar geen gas meer wordt opgepompt. Hoewel de aarde nog jaren nodig heeft om tot rust te komen en de bevingen dus niet zomaar stoppen, betekent dit besluit wel dat de bron van alle ellende wordt weggenomen. En dat heeft Groningen vooral aan zichzelf te danken.