Eén op drie gemeenten vangt al jaren geen asielzoekers op

De spreidingswet wordt behandeld in de Eerste Kamer
De spreidingswet wordt behandeld in de Eerste Kamer © RTV Noord
De afgelopen twaalf jaar heeft bijna één op de drie gemeenten in Nederland geen asielzoekers opgevangen. De provincies Groningen en Drenthe zijn daarbij de grote uitzonderingen. Daar hebben alle gemeenten in die periode asielzoekers opgevangen.
Dat blijkt uit informatie die op verzoek van RTV Noord door het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) is verstrekt. In cijfers: 111 van de 342 gemeenten hebben over een lange periode geen inspanning verricht op het gebied van de opvang van asielzoekers.
Grote vraag is of dit na behandeling van de spreidingswet maandag en dinsdag in de Eerste Kamer gaat veranderen. Op grond van die wet kunnen gemeenten gedwongen worden asielzoekers op te nemen. Zo krijgt het veel geplaagde aanmeldcentrum in Ter Apel weer wat lucht.

Weinig invloed op Noorden

Voor de gemeenten in Groningen en Drenthe zal die spreidingswet geen invloed hebben. Die hebben allemaal asielzoekers opgevangen in de afgelopen twaalf jaar. Voor Friesland geldt dat in iets mindere mate, maar dat heeft vooral te maken met de Waddeneilanden. Daar asielzoekers opvangen is lastig in verband met de specifieke ligging.
Lees verder onder de tabel
De Overijsselse gemeenten hebben zich ook aardig ingespannen. Daar zijn twee gemeenten zonder opvang, waaronder Staphorst. In Flevoland - een provincie met maar zes gemeenten - is één uitzondering: Urk.

In de Randstad meer gaten

Verder naar de Randstad zitten meer gaten in de opvang. In Utrecht heeft de helft van de 26 gemeenten geen asielzoekers opgevangen. Ook in de kop van Noord-Holland zijn meerdere aan elkaar grenzende gemeenten die geen opvang hebben geregeld. Dat geldt ook voor een deel van Noord-Brabant. Waarbij aangetekend dat die provincie met de recente crisisopvang in Budel in de gemeente Cranendonck een behoorlijke steen bijdraagt.
Als je dan de emotie van de burgemeester van Westerwolde ziet... Dat raakt ons hier ook diep
Ester Weststeijn - Burgemeester gemeente Rozendaal
Het Gelderse Rozendaal is een van de gemeenten die de afgelopen twaalf jaar geen asielzoekers heeft opgevangen. Toch hoopt burgemeester Ester Weststeijn (partijloos) van harte dat de Eerste Kamer de spreidingswet aanneemt. 'Het is vreselijk wat daar in Ter Apel gebeurt. Wij voelen ook hier de maatschappelijke verantwoordelijkheid om dit in de gezamenlijkheid op te lossen. Als je dan de emotie van de burgemeester van Westerwolde ziet... Dat raakt ons hier ook diep.'
Lees verder onder de kaart
Vraag is waarom haar gemeente dan geen bijdrage heeft geleverd. 'In dit lijstje wil je niet staan. Wij zouden graag willen opvangen, maar we zijn een gemeente met slechts 1.750 inwoners, zonder industrieterreinen of campings daaromheen. Er is gewoonweg geen ruimte voor, hoe graag we ook zouden willen. Als de spreidingswet er komt, gaat het voor ons om maar zes asielzoekers. Dat zet weinig zoden aan de dijk. We werken wel samen in de regio Arnhem met tien gemeenten. Daar is wel veel opvang geregeld.'
Ook een gebied met veel gemeenten zonder opvang van asielzoekers is de kop van Noord-Holland. Daar is de gemeente Stede Broec één van. Een woordvoerder van die gemeente laat weten dat daar geen locatie beschikbaar is voor de opvang van asielzoekers. Om eraan toe te voegen: 'In een eerder stadium zijn wel locaties aangeboden aan het COA. Deze bleken echter niet aan hun toenmalige vereisten te voldoen.'

Geen vluchtelingen, maar wel opvang Oekraïners

Opvallend is dat in nagenoeg alle gemeenten die geen vluchtelingen opvangen, wel ruimte is voor Oekraïners. Dat geldt ook voor Stede Broec en Rozendaal. Burgemeester Weststeijn van die gemeente: 'Dat heeft ermee te maken dat we bij de opvang van Oekraïners nog dachten dat het om een heel korte periode zou gaan. Bij de opvang van asielzoekers gaat het doorgaans om een langere periode. Bij de Oekraïners hebben we hiervoor een stukje particuliere grond moeten inzetten. We dachten voor heel tijdelijk, maar dat is door het voortduren van die oorlog anders uitgepakt.'
Met betrekking tot de huisvesting van statushouders is de Rijksoverheid al wel een stap verder. Om dat voor elkaar te krijgen, hebben gemeenten een taakstelling opgelegd gekregen voor het aantal statushouders dat ze op korte termijn onder moeten brengen. Daar zijn ook de gemeenten bij die de afgelopen jaren geen asielzoekers hebben opgevangen. Een deel daarvan is daar inmiddels mee aan de slag gegaan.
Bij statushouders gaat het om mensen die een verblijfsvergunning hebben gekregen, voor wie een woning moet worden gezocht. Het huisvesten van statushouders ontlast Ter Apel ook. Elke statushouder die wordt geholpen aan huisvesting, maakt een plekje vrij in een azc. Dat betekent dat er weer iemand vanuit Ter Apel kan doorstromen.
Waar gaat het om bij de spreidingswet?
Met de spreidingswet in de hand kan de Rijksoverheid gemeenten dwingen voorzieningen te treffen voor de opvang van asielzoekers. Er zijn veel te weinig opvangplekken. Door de uitslag van de verkiezingen nemen veel gemeenten een afwachtende houding aan. Daarbij speelt ook angst voor opstand van omwonenden van mogelijke locaties een rol. De spreidingswet kan ze tot actie verplichten.

Waarom is de spreidingswet zo belangrijk voor Ter Apel?
Met de dwang van gemeenten komt de doorstroming van asielzoekers weer op gang. Daarmee wordt het aanmeldcentrum in Ter Apel ontlast. Daar zit het nu muurvast, omdat asielzoekers niet kunnen worden doorgeplaatst naar azc's of de nood- en crisisopvang. Dat leidt tot schrijnende toestanden binnen en buiten de poort. De inwoners van Ter Apel en omgeving gaan al jaren gebukt onder de steeds verder toenemende overlast.

Hoe ziet het wetsvoorstel er uit?
Uitgangspunt is dat wet leidt tot 'een evenwichtige spreiding over het land'. Gemeenten die al asielzoekers opvangen en dat blijven doen of het uitbreiden krijgen een zogenoemde 'specifieke beloning' van het rijk. Dit staat los van het vergoeden van de gemaakte kosten. Deze beloning kunnen deze gemeenten vrij besteden. Als er dan nog plekken nodig zijn worden die verdeeld over alle gemeenten, waarbij inwonertal en de sociale status een rol bij de keuzes zullen spelen.

Waarom heeft Westerwolde niet gewacht op de spreidingswet bij kort geding tegen COA?
Het geduld is meer dan op bij de gemeente. Dat kwam ook naar voren tijdens de behandeling van het kort geding vorige week. Burgemeester Jaap Velema werd emotioneel toen het ging over de overlast door het overvolle aanmeldcentrum in en rond Ter Apel. Ook al wordt de spreidingswet aangenomen door de Eerste Kamer, dan gaat het nog lang duren voordat die echt helpt. Daar kan en wil de gemeente niet op wachten. Met een gerechtelijk uitspraak hoopt Westerwolde een doorbraak op heel korte termijn te forceren.

Heeft die emotie van de burgemeester invloed op het besluit in de Eerste Kamer?
Dat zou zo maar kunnen. Dat heeft veel indruk gemaakt in het hele land. Het heeft de afgelopen dagen er ook toe geleid dat veel opiniemakers pleiten voor de spreidingswet. De komende twee dagen zal blijken of de leden van de Eerste Kamer daar gevoelig voor zijn.

Hoe groot is de kans dat de wet wordt aangenomen?
Het wordt knap spannend. PVV, VVD en BBB stemmen, zoals nu lijkt, tegen. Dat geldt ook waarschijnlijk voor Ja21, FvD en SGP. Die partijen zijn goed voor 37 zetels en dat is maar één zetel te weinig voor een meerderheid van de 75 zetels in de Eerste Kamer. Voor de goede orde: de partij van Pieter Omtzigt NSC is nog niet vertegenwoordigd in de Eerste Kamer.

Hoe is de stemming nu binnen de VVD?
Dat is maar de vraag. Net voor de kerst verbaasde VVD-leider en demissionair minister van justitie Dilan Yesilgöz vriend en vijand door met een motie te komen, waarin wordt aangedrongen de spreidingswet nog niet in de Eerste Kamer te behandelen. De motie werd afgezwakt, maar het kwaad was al geschied. Het leidde tot boze reacties in en buiten Groningen. Dat niet alleen. Ze zette met die actie fractiegenoot en eigen staatssecretaris Eric van der Burg voor schut. Nu het stof binnen de VVD weer wat is neergedaald, roept hij de Eerste Kamerleden op de spreidingswet wél te steunen.

Wanneer neemt de Eerste Kamer een besluit over de spreidingswet?
Deze m,aandag komen de grootste fracties als eerste aan het woord. Met de BBB - goed voor zestien zetels - voorop. Daarna de VVD en dan de rest op volgorde van omvang. Dinsdag reageert het demissionair kabinet. De verwachting is dat een week later - 23 januari - de stemming volgt. Dat is uitgerekend dezelfde dag dat de rechter zijn oordeelt velt over het kort geding dat Westerwolde tegen het COA heeft aangespannen.

Verantwoording
De cijfers in dit artikel zijn gebaseerd op door het COA verstrekte overzichten. Het betreft de periode tussen januari 2012 tot november 2023. Bij de gemeenten die wel asielzoekers hebben opgevangen, gaat het om zowel crisis- en noodopvang als de reguliere opvang in azc's. De opvang van Oekraïners wordt niet geregeld door het COA, maar door gemeenten zelf. De opvang daarvan valt buiten deze cijfers.