Instellingen

Langs het spoor (3): duiven op zolder en joints uit de muur

Het stationsgebouw van Hoogezand-Sappemeer
Het stationsgebouw van Hoogezand-Sappemeer © Bram Koster/RTV Noord

Kaartjes worden er niet meer verkocht en als gratis hotel doet het stationsgebouw ook geen dienst. Dat bleek in Sappemeer Oost, waar de gemeente de afgelopen weken de 'stationslaper' met man en macht van het station probeerde weg te krijgen.

RTV Noord bezocht de stationsgebouwen op de Groningse Arriva-routes, op zoek naar waar ze wél voor worden gebruikt. Eerder verschenen al deel 1 en deel 2, vandaag besluiten we het drieluik.

'Coffeeshop met trekmuur'

We vervolgen deze week onze reis op de route Groningen - Leer, waar we vorige week mee begonnen in Kropswolde. Zo kalm en verlaten als het tegenwoordig op sommige van die stations kan aanvoelen, zo levendig was het er vroeger. Soms werkten er wel tien mensen op een station.

Wat deden die mensen destijds allemaal? En van welk stationsgebouw 'zou je wel een coffeeshop met trekmuur kunnen maken'?

Spoorlijn Groningen - Leer / Veendam

Eerst een korte geschiedenisles over de spoorlijn, die sinds 1868 veel wisselende dienstregelingen en bestemmingen heeft gehad. Tegenwoordig is het de bedoeling dat Arriva rijdt tot aan Leer, maar door een kapotte spoorbrug kunnen treinen niet verder dan Weener.

Op het Nederlandse deel van het traject liggen negen stations, het Hoofdstation (Groningen) niet meegerekend. Daarvan hebben vijf stationsgebouwen de sloopdrift van NS in de jaren '70 overleefd, opvallend veel in vergelijking met de spoorlijnen Groningen - Delfzijl en Groningen - Eemshaven, die elk nog twee gebouwen overeind hebben staan.

Sinds 2011 is door Arriva ook het stukje spoorlijn tussen Zuidbroek en Veendam weer in gebruik genomen voor personenvervoer. In de eerste helft van de vorige eeuw reden op dat stuk ook al reizigerstreinen, maar daarna werd het spoor ruim 57 jaar alleen gebruikt voor goederenvervoer.

Veendam

In het stationsgebouw van Veendam kunnen ze geen afscheid nemen van oude treintradities. Sinds 1992 is er het museum van de STAR gevestigd, een museumspoorlijn die loopt van Veendam tot iets na Stadskanaal. Mensen die een ritje willen maken met de oude stoomtrein, worden ondergedompeld in treinreistaferelen van de eerste helft van de vorige eeuw.

Aanstaande 22 april opent weer het stoomseizoen. Vanaf dan treedt de liefhebber via deze deur het gebouw binnen. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Het stationsgebouw is vanbinnen ingericht als in die tijd. Zonder gestempeld kartonnen kaartje, dat je in de entreehal kunt kopen, kom je de trein niet in. Wachten kan in stijl, op houten stoelen in de wachtruimte.

De vroegere wachtkamer heeft nog steeds dezelfde functie: voor een ritje met de museumspoorlijn kan de reiziger hier wachten, genietend van het traditionele interieur. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

'Voor de komst van het museum heeft de douane nog een tijdje in dit gebouw gezeten. En een kerkgemeenschap ook nog', weet Anne die Vries, bestuurslid bij het museum. 'In het woonhuis van de stationschef woont nu een jong stel dat vrijwilligerswerk voor de STAR doet.'

De Arriva-trein rijdt niet verder dan dit punt. In de verte staat het stationsgebouw, met links daarvan de Jonker-loods. Die laatste diende vroeger als stalling voor locomotieven en goederenoverslag. Tegenwoordig is het een busstation. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

De STAR probeert met haar oude stoomtrein en stationstradities deze sferen uit 1910 te herbeleven. De Jonker-loods, links van het stationsgebouw, staat er nog niet. Die kwam pas in de jaren '50. (Foto: Beeldbank Groningen/stationsweb.nl)

Zuidbroek

Het station in Zuidbroek was vroeger een belangrijk knooppunt en groot station in Groningen. Ongeveer tien mensen maakten deel uit van het vaste stationspersoneel.

'Je had de mensen op het seinhuis, die de seinen en wissels bedienden. Er zat een lokettist voor de kaartverkoop. Een gespecialiseerde lampenist zorgde voor werkende sein- en gebouwlampen. Een telegrafist communiceerde via morsecode met andere stations, bijvoorbeeld als een trein vertraging had. Een schoonmaker hield het station spic en span', vertelt Henk Nijhuis.

Nijhuis is collectiecoördinator in het Noord-Nederlands Tram & Trein Museum, dat sinds 2014 gevestigd is in het stationsgebouw van Zuidbroek.

Het huidige gebouw ziet eruit zoals het er een goede 150 jaar geleden ook uitzag, maar het bouwmateriaal is stukken jonger. Vanaf 2002 is ruim tien jaar gewerkt aan een grootscheepse restauratie, waarbij het gebouw is teruggebracht in originele staat. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Tijdelijk heeft het gebouw er namelijk zo uit gezien. Omstreeks 1960 besloot men het oorspronkelijke pand flink te verbouwen. Opvallendst waren de verdwijning van het bovenste middendeel en de inkorting van de zijvleugels. (Foto: Beeldbank Groningen/stationsweb.nl)

Maar we zijn er nog niet, want zoals op elke werkplek moest ook nog iemand de boel in het gareel houden. 'De stationschef was eindverantwoordelijk en stuurde het personeel aan. Ook regelde hij de pakketservice, want mensen konden vroeger hun pakketjes naar het station brengen', besluit Nijhuis zijn opsomming.

In deze ruimte werden de postpakketten die met de trein mee moesten bewaard. Zou je de deur op de achtergrond openen, dan sta je direct op het perron van Zuidbroek. 'Met een actieve spoorlijn zo dichtbij, kunnen wij de spoorgeschiedenis goed vertellen. Het gaat zo echt leven', vertelt Nijhuis. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Vanaf de jaren '60 bleef er steeds minder van het oorspronkelijke personeel over. Nijhuis spreekt van een 'bezuinigingsslag van NS', waardoor steeds meer personeel gecentraliseerd vanuit Groningen ging werken. 'Op het laatst zat er alleen nog een lokettist.'

Dat maakte ook de stationschef op locatie overbodig. 'Die ene lokettist kan je ook wel vanuit Groningen aansturen, dat is veel goedkoper.'

Nadat ook de kaartverkoper werd vervangen door automaten, ontstond op veel plekken een vrijwel leegstaand gebouw. Volgens hem is dat belangrijkste reden voor het geringe aantal stationsgebouwen dat we nu nog over hebben.

De voormalige stationschefswoning op de bovenverdieping is omgebouwd tot museumcafé. Doordeweeks is het te huur, bijvoorbeeld als vergaderruimte of trouwzaal. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Winschoten

'Je kunt er niet van bestaan, maar vind jij het fijn om buiten in de kou te moeten wachten op de trein?' Een kernachtige samenvatting van de koffiecornerdame over haar werk in het stationsgebouw van Winschoten. Zij houdt daar toezicht op de wachtruimte en verkoopt de reiziger een kop koffie en een snelle snack.

Naast Delfzijl en Groningen heeft alleen Winschoten een stationsgebouw met een koffiecorner. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Omstreeks 1900 bracht de paardentram reizigers van en naar station Winschoten. (Foto: Jan Siepel/stationsweb.nl)

Vandaag de dag is het straatbeeld totaal veranderd, maar het stationsgebouw is nog praktisch hetzelfde als in zijn beginjaren. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Het gebouw wordt sinds een aantal jaar grotendeels gehuurd door WerkPro, een re-integratieorganisatie die mensen helpt zonder baan. WerkPro beheert, naast de koffiecorner, een bloemenwinkel, kringloopwinkel en moderne wachtruimte in het stationsgebouw.

In het achterste deel van het pand zit een kantine van Qbuzz, waar chauffeurs van hun pauze genieten.

Doordeweeks van 08.00 tot 18.00 uur kan je even opwarmen in deze wachtruimte, met rechts achterin de koffiecorner. De rechter deur leidt naar de kringloopwinkel en moderne wachtruimte. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Is de traditionele wachtruimte je te kil? Dan kan je ook hier een kopje koffie drinken, alsof je in een knusse huiskamer zit. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Hoogezand-Sappemeer

'Wat een trieste aanblik. Ik vind het echt belachelijk.' De verf half afgebladderd van de muren, kapotte ruiten, graffiti op de muren. Een inwoner tegenover het station van Hoogezand-Sappemeer is niet erg te spreken over de staat van het stationsgebouw. 'De waarde van mijn huis is met 25 euro gedaald doordat ik hiernaast woon', grapt hij met serieuze ondertoon.

Hoewel zijn slechte staat anders doet vermoeden, is het stationsgebouw van Hoogezand-Sappemeer een van de jongste stationsgebouwen in Groningen. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Het oorspronkelijke gebouw staat er al jaren niet meer, dat is in 1989 door NS gesloopt. Toch kwam in plaats daarvan een nieuw, in die tijd modern gebouw. Eerst werden daar nog treinkaartjes verkocht. Toen het loket sloot, is het pand enige tijd verhuurd aan bedrijven. Nu staat het leeg.

Het stationsgebouw van Hoogezand-Sappemeer in 1920, vergelijkbaar met het huidige gebouw van Zuidbroek. In 1989 moest het plaats maken voor een nieuw exemplaar. (Foto: Het Utrechts Archief/stationsweb.nl)

'Je zou er wel een coffeeshop met trekmuur van kunnen maken. Roken doet de jeugd hier 's weekends toch al, voor de fietsenstalling', zegt dezelfde inwoner spottend. Zijn vriendin maant hem tot zwijgen en ziet er meer in om er een instelling voor verslaafdenhulp te openen. 'Ze moeten er in ieder geval snel iets aan gaan doen, anders is het straks helemaal gesloopt door de jeugd', vindt zij.

(Foto: Bram Koster/RTV Noord)

NS laat weten dat het gebouw in Hoogezand-Sappemeer lastig te verhuren is. Of het idee voor een verslaafdenhulp een optie is, kan het bedrijf nu niet zeggen. 'Wij kennen het initiatief niet. Als mensen voorstellen hebben, kunnen ze die kenbaar maken. Dan kijken we of het passend is', aldus woordvoerder Anita Boonstra.

Scheemda

Tot slot gaan we langs bij het stationsgebouw in Scheemda, dat bij aankomst direct in het oog springt met zijn opvallende gele muur.

Op de bovenverdieping, waar voorheen de stationschef zijn optrekje had, woont nu het oudere echtpaar Jan Kees en Dieneke Dommisse. Al 28 jaar dendert het treinmaterieel op een paar meter afstand van hun huis voorbij. 'Het went hoor', verzekert mevrouw Dommisse.

Station Scheemda in 2019. De eerste en tweede etage zijn een woonhuis geworden, de benedenverdieping is leegstaande kantoorruimte. Een abri vervangt de vroegere wachtruimte. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Vroeger de woonkamer van de stationschef, nu de woonkamer van meneer en mevrouw Dommisse. Vanuit de ramen kijken ze uit over het perron. (Foto: Bram Koster/RTV Noord)

Via het werk van meneer Dommisse bij de gemeente, kon het echtpaar naar het destijds slecht onderhouden pand verhuizen. 'De duiven woonden op de zolder toen ze hier begonnen met restaureren', vertelt mevrouw Dommisse.

Het onderste deel van het gebouw is gerestaureerd tot kantoorruimte. In het verleden hebben daar verschillende bedrijven en stichtingen in gezeten, maar nu staat het al een tijd leeg, tot treurnis van het echtpaar.

Mevrouw Dommisse: 'Ook wij hebben pogingen gedaan om er een bestemming aan te geven. Maar plannen blijven te lang hangen bij NS in Utrecht. En ze moeten schappelijker zijn met hun huurprijzen, je zit hier niet in de randstad.'

NS laat weten dat de huurprijs in Scheemda niet gelijk is aan de huurprijzen in het westen. 'We houden altijd rekening met de omgeving en de locatie', zegt woordvoerder Anita Boonstra.

Eindstation bereikt

Van pizzeria tot sportschool, van museum tot architectenbureau: we hebben de afgelopen weken veel creatieve en opzienbarende invullingen van stationsgebouwen voorbij zien komen. Met Scheemda zijn we aan het einde gekomen van deze aflevering, alsook van deze driedelige serie over de Groninger stationsgebouwen.

De volgende keer dat je met de Arriva-trein de provincie doortoert, werp dan eens een extra blik op de Groningse stationsarchitectuur. Dat die nog steeds te bewonderen is, is beslist geen vanzelfsprekendheid!