Onkunde en kinnesinne; provincie en gemeenten medeschuldig aan drama gasdossier

Het provinciebestuur schiet tekort en de gemeenten doen niets anders dan elkaar vliegen afvangen. Het lukt de provincie en gemeenten niet om grip te krijgen op het aardbevingsdossier, waardoor de schadeafhandeling en de versterking de regio door de vingers glipt.

Bestuurders, ambtenaren en politici die dagelijks met de materie te maken hebben concluderen dat het Groningen ontbreekt aan bestuurskracht.

Tussen de provincie en de gemeenten, maar ook tussen de gemeenten onderling, is bovendien een gebrek aan vertrouwen. Iedereen weet het over het algemeen beter en vingerwijzen is aan de orde van de dag.

Boekje open

Dat zijn de belangrijkste conclusies van een uitgebreid onderzoek met en naar hoofdrolspelers uit het gasdossier. RTV Noord sprak de afgelopen weken met 48 bestuurders, ambtenaren, politici en andere betrokkenen uit alle geledingen en van links tot rechts in het politieke speelveld. Bronnen uit Groningen én Den Haag doen een boekje open over waar het in hun ogen misgaat in de regio.

Provincie te licht

Allereerst de provincie. Het college van Gedeputeerde Staten wordt als 'te licht' ervaren. In totaal vinden 41 van de mensen die wij hebben gesproken dat er op enige wijze 'een gebrek aan bestuurskracht is' in Groningen.

Van de vijf gedeputeerden had één bij aanvang ervaring in de huidige rol. Dat is Henk Staghouwer (ChristenUnie). Voor Eelco Eikenaar (SP), Fleur Gräper (D66), Patrick Brouns (CDA) en Nienke Homan (GroenLinks) was de rol van gedeputeerde nieuw. Dat geldt ook voor René Paas als commissaris van de Koning.

Poetin

Een voorbeeld van het gebrek aan ervaring is dat de provincie zelfstandig met de NAM is gaan praten. Een betrokken ambtenaar noemt dat onverstandig vanwege de ongelijke strijd die wordt gevoerd, omdat bij de provincie te weinig juridische kennis is en de NAM en Shell gebruik maken van 'de beste advocaten van de wereld'. 'Zij zijn gewend te onderhandelen met Poetin.'

Paas en Eikenaar zingen zowel qua toon als qua melodie een compleet ander liedje
Betrokkene

Daar komt bij dat het provinciebestuur volgens de mensen die wij spraken verdeeld is en regelmatig niet met één mond praat. Het beeld dat na onze gesprekken beklijft, is dat de gedeputeerde gaswinning - Eelco Eikenaar (SP) - en de rest van het college 'rollebollend over straat' gaan, inclusief commissaris van de Koning René Paas. 

'Paas en Eikenaar zingen zowel qua toon als qua melodie een compleet ander liedje', zegt een bron die meerdere keren van dichtbij de strubbelingen heeft meegemaakt. Het is veelzeggend hoe een ander het verwoordt: 'Het college van GS, ja, Jezus man... Daar is geen chocola van te maken.'

Gebrek aan leiderschap

Het ontbreekt aan leiderschap bij de provincie, zo is de constatering. Voor die positie komen op het provinciehuis twee mensen in beeld: commissaris van de Koning René Paas en gedeputeerde Eelco Eikenaar (SP). Een zeer ruime meerderheid van de 48 ondervraagden heeft geen positief beeld van één van beide mannen of van allebei. 'De een wil het niet en de ander kan het niet', is de teneur.

Te veel SP'er, te weinig bestuurder

Eikenaar is op het provinciehuis als gedeputeerde verantwoordelijk voor het aardgasdossier. Maar volgens dertig mensen die wij spraken is Eikenaar te veel SP'er en te weinig bestuurder. De toon van de reacties: hij voert oppositie in zijn eigen college, schopt tegen te veel schenen aan, wordt daardoor niet serieus genomen in Den Haag, bemoeit zich overal tegenaan, maar krijgt niets gedaan. 

Een van de betrokkenen die wekelijks met de problematiek bezig is, zegt: 'Eikenaar is niet aangenomen om zich te verzetten, maar om te besturen.' Het wordt de SP-gedeputeerde veelal verweten dat hij uit protest afwezig was bij de presentatie van het Nationaal Programma Groningen. 'Waar ben je dan mee bezig? Waarom zit je daar dan? Dan verzaak je gewoon als bestuurder en je helpt Groningen er niet verder mee', zegt een ander.

Niet boven de partijen

Van de commissaris van de Koning wordt in de regio verwacht dat hij een leider is, maar vrijwel niemand ziet dat tot uiting komen. 'Het is gewoon een aardige softe dominee, maar je wint er de oorlog niet mee.' Volgens anderen heeft Paas wel geprobeerd om die leiderschapsrol op zich te nemen, 'maar blijkbaar heeft hij die positie niet'.

Te lief

René Paas wordt door 35 bestuurders, ambtenaren, politici en anderen verweten dat hij onzichtbaar is. Daar komt bij dat hij volgens velen geen bestuurlijk gezag heeft, niet boven de partijen staat, te weinig een verbinder is, strategisch niet het onderste uit de kan haalt en conflicten vermijdt, omdat hij door iedereen aardig gevonden wil worden. 

Een bloemlezing uit de opmerkingen over de bestuursstijl van Paas: 'Hij zal nooit met zijn vuist op tafel slaan. Sommige bestuurders denken meer te winnen met stroop dan met azijn.' Een ander vult aan: 'Dat is ook de aard van het beestje. Het vogeltje zingt zoals het gebekt is.' En een derde zegt: 'René is van nature een echte vakbondsman die tot een compromis wil komen en niet tot een oplossing. In zijn ogen is dat een oplossing, maar dat is het niet.'

Aangewezen als woordvoerder

De gemeenten hebben Paas aangewezen als woordvoerder van de regio, omdat ze niet wilden dat Eikenaar die rol op zich zou nemen. Toch is er ook bij de gemeenten ontevredenheid over hoe Paas die rol invult. Hem aanspreken op die rol, gebeurt echter niet.

'Wij moeten ons ook afvragen of wij Paas wel genoeg helpen', zegt een lokale bestuurder. 'Wij komen ook niet met een duidelijke opdracht voor hem.'

Positie wordt niet gegund

Zowel over Paas als over Eikenaar wordt gezegd dat hun positie hen niet wordt gegund. De één vindt dat portefeuillehouder Eikenaar voor de voeten wordt gelopen door Paas, de ander vindt dat Paas juist voor de voeten wordt gelopen door Eikenaar.

Anderen zeggen weer dat Paas moeilijk af te rekenen is op de inhoud van dit complexe dossier, aangezien hij bij zijn aanstelling bewust geen inhoudelijke portefeuille heeft gekregen. 'Wat kunnen we hem dan verwijten?', vraagt een politicus zich af.

Niet in de spiegel

De gemeenten spelen een opvallende rol. Ze geven continu af op het Rijk, de provincie en andere gemeenten, maar zelf kijken ze nauwelijks in de spiegel, zo blijkt uit onze gesprekken. Tussen de gemeenten is onderling een gebrek aan vertrouwen. Ze gunnen elkaar weinig.

Zo is er de afgelopen maanden gesproken over de verdeling van geld voor het Nationaal Programma Groningen. Pal na de bekendmaking van dit programma laat wethouder Jan Menninga van Delfzijl weten dat Delfzijl, Appingedam en Loppersum recht hebben op zo'n 500 miljoen euro, bijna de helft van het beschikbare bedrag uit het Nationaal Programma Groningen.

Kwaad bloed

Dat zet kwaad bloed bij andere bestuurders in de regio. Het is niet de enige keer dat er onderling onvrede is tussen gemeenten. Wanneer het eerste geld daadwerkelijk verdeeld wordt over de gemeenten, neemt de onvrede verder toe. 

Iedere gemeente krijgt in februari van dit jaar maximaal 15 miljoen euro toegezegd. Delfzijl, Appingedam en Loppersum krijgen elk dat bedrag, terwijl net heringedeelde gemeenten maar eenmaal 15 miljoen euro krijgen. Daar wordt over en weer over geklaagd en dat leidt tot frustratie.

Het Rijk volgt dit onderlinge gesteggel met verbazing en vindt het 'zorgwekkend'.

Eigenbelang

Het geld voor het Nationaal Programma is slechts één voorbeeld. De verdeling van potjes met geld uit Den Haag wordt meer dan eens door gemeenten onderling uitgevochten. Het eigenbelang gaat boven het collectief belang.

Bus huren

Het gebrek aan onderling vertrouwen blijkt ook uit de omvang van de onderhandelingsdelegaties. Bij onderhandelingen op het ministerie is de bestuurlijke delegatie uit Groningen vaak zo groot dat er wel een bus gehuurd kan worden.

Een ander voorbeeld is het algemeen bestuur van het Nationaal Programma Groningen. Dat bestaat straks uit vijftien tot negentien mensen, omdat niemand z'n belangen door een ander wil laten behartigen. Een aantal bestuurders geeft nu al aan dat dit 'onbestuurbaar' wordt.

Dat sommige gemeenten voor hun eigen hachje gaan, komt ook doordat de problematiek verschillend is. Appingedam, Delfzijl en Loppersum worden bijvoorbeeld zwaarder getroffen  door de versterkingsoperatie. 'Ik snap dan wel dat de burgemeester van Appingedam soms iets extra's voor zichzelf uit het vuur sleept', zegt een collega-bestuurder. 'Maar het zorgt er wel voor dat de eenheid ontbreekt en dat is zorgwekkend.'

Macht en bevoegdheden

Vanuit de gemeenten ontstaat het beeld dat iedereen geld, bevoegdheden en macht wil, maar dat als het over verantwoordelijkheden gaat, iedereen elkaar glazig aankijkt. Het gaat bij de gemeenten veelal ook om posities. 'Iedereen heeft verantwoordelijkheid, maar niemand neemt verantwoordelijkheid', zo laten betrokkenen weten. 'De regio is tot op het bot verdeeld', is de mening van een ingewijde op het provinciehuis.

De regio is tot op het bot verdeeld
Bron

Kritiek op maatschappelijke organisaties

In verschillende gesprekken komt ook naar voren dat de Groninger Bodem Beweging (GBB) en het Gasberaad een negatief stempel drukken op het dossier. 'In bestuurlijke overleggen praten zij constructief mee', zegt een bestuurder uit het aardbevingsgebied. 'Maar ze zijn het niet.' 

Een collega vult aan: 'In de overleggen zeggen ze het met afspraken eens te zijn, maar een half uur later roepen ze buiten en op sociale media dat het allemaal drie keer niks is. Daar help je de Groningers niet mee. Er worden soms ook goede dingen afgesproken. Ze moeten vaker hun zegeningen tellen.'

Gevoel van de regio

Bijna iedereen is het er wel over eens dat de maatschappelijke organisaties het gevoel vanuit de regio goed vertolken. 'Zestippen vaak belangrijke onderwerpen aan die niet goed gaan', zegt een bestuurder. 'Maar ze zijn niet besteld om problemen op te lossen.'

Volgens sommige bestuurders hebben de maatschappelijke organisaties, samen met de provincie, het zelfs in de hand gewerkt dat de versterkingsoperatie van aanpak is veranderd. Met als gevolg dat minder huizen versterkt dreigen te worden. 

'Toen bekend werd dat mogelijk bijna heel de provincie op de schop moest, hebben zij de versterking bij de NCG getemporiseerd uit angst dat veel gebouwen gesloopt moesten worden en dat de smoel van Groningen zou verdwijnen', zegt iemand die dagelijks met het aardbevingsdossier te maken heeft. 'Daardoor is het heel makkelijk schieten voor Wiebes. Nu er minder huizen versterkt hoeven te worden, kan hij zeggen dat dit de wens is van de regio.'

Nu er minder huizen versterkt hoeven te worden, kan Wiebes zeggen dat dit de wens is van de regio
Bron

Partijpolitiek

Bij nagenoeg alle hoofdrolspelers bestaan bovendien kopzorgen over 'partijpolitieke spelletjes' die worden gespeeld. 'Dat is funest voor dit dossier. Het gaat over de ruggen van alle Groningers', zegt een bestuurder.

Illustratief daarvoor is volgens één van de bestuurders de tafelschikking van de algemene bestuursvergaderingen van gemeente en provincie. Burgemeester en wethouders van een gemeente zitten daar niet naast elkaar maar klonteren samen met partijgenoten uit andere gemeenten.

'Ik wil ook best graag naast bepaalde personen zitten', zegt een bestuurder daarover. 'Maar het straalt geen eenheid uit.' 

Verwijten over en weer

Een groot deel van de betrokkenen geeft aan dat sinds CDA, D66 en ChristenUnie in de regering zitten, er een andere wind waait door het provinciebestuur. Ze zouden Haagse belangen hebben. De huidige regeringspartijen verwijten op hun beurt de partijen die nu in de oppositie zitten partijpolitiek. Het gaat dan met name om de SP en de PvdA.

Bestuurders van regeringspartijen geven toe dat ze in dit dossier de coalitielijnen aanhouden. Maar van partijpolitiek is volgens hen geen sprake.

Toch speelt partijpolitiek wel degelijk een rol. Een voorbeeld daarvan is dat een landelijk partijleider vlak voor bekend werd dat de gaskraan dicht gaat, een bestuurder in Groningen belde met de opdracht: reageer enthousiast op het nieuws.  

De wil

De afgelopen maanden wordt meermaals van alle kanten geroepen dat de aardbevingsproblematiek boven de partijen moet worden getild. Na onze gesprekken blijkt door al het vingerwijzen, dat niemand de problemen daadwerkelijk uit het politieke haalt. De vraag rijst of de wil er wel is om dit complexe dossier niet politiek te maken.

Door de complexiteit, het gebrek aan bestuurskracht en de bestuurlijke verdeeldheid is Groningen achteruit geworpen, zo schetsen verschillende betrokkenen. 'De wal keert normaal het schip, maar dit schip is bijna niet meer te keren. Ik zie het heel somber in voor Groningen', meldt een insider.

Dit schip is bijna niet meer te keren. Ik zie het heel somber in voor Groningen
Insider

Hoe verder?

In Den Haag heeft men geen hoge pet op van Groningen. De verdeeldheid baart zorgen en er wordt met verbazing gekeken naar de onderlinge gevechten. 'In Groningen heb je een gebrek aan stevige burgemeesters', zegt een betrokkene vanuit de Hofstad. 'Maar dat is logisch, want je krijgt niet de toppers naar Noordoost-Groningen.'

Het moet dus anders. Maar hoe? Een veelgehoorde opmerking is dat Groningen snakt naar een nieuw en sterk provinciebestuur. Dat een sterke gedeputeerde en de commissaris van de Koning samen de leiding nemen, of eventueel een sterke burgemeester. In ieder geval moet er iemand zijn die alle kikkers in de kruiwagen houdt.

Voorwaarde: elkaar iets gunnen

Een voorwaarde lijkt wel dat bestuurders in Groningen elkaar iets gaan gunnen. Zes jaar geleden was Grenzeloos Gunnen de naam van een rapport over de bestuurlijke toekomst in de provincie, maar sindsdien is er weinig veranderd op dat gebied.

'Er moeten bestuurders opstaan die hun verantwoordelijkheid nemen', is het geluid uit Den Haag. 'De tijd van verantwoordelijkheden doorschuiven moet voorbij zijn. De regio moet ophouden met problemen creëren en moet problemen gaan oplossen.'

Wij hebben dit verhaal voorgelegd aan de betrokkenen.

Hun reacties lees je hier.

De verantwoording voor de totstandkoming van dit verhaal en het gebruik van anonieme bronnen lees je hier<

Meer over dit onderwerp:
ps2019 dossieraardschok achtergrond GRONINGEN
Deel dit artikel:

Recent nieuws