Grensverhalen: Reinhard kwam voor de liefde naar Groningen

Je ziet ze dit paasweekend weer veel in Groningen: onze oosterburen. Op de Bloemetjesmarkt, om te winkelen of een hotelletje te pakken.

Maar hoe zit het met diegenen die langer blijven? In de serie 'Grensverhalen' geeft onze Duitse stagiaire Karen Hochmuth inzicht in het leven van Nederlandse en Duitse immigranten en emigranten: mensen die hun leven thuis hebben opgegeven om het geluk bij de buren te zoeken.

Reinhard Wolff is één van hen. Als psycholoog en schrijver is hij expert in Duits-Nederlandse betrekkingen. Karen sprak de Schwarzwalder over cultuur, curiosa, zijn liefde voor taal, maar ook over 'foute vrienden'.

Reinhard, wat heeft je naar Nederland gebracht?

'Ik werd meegesleept door een hormonale golf. De liefde bracht me hierheen. Mijn vrouw en ik hebben elkaar destijds ontmoet in het Schwarzwald. Eerst pendelden we anderhalf jaar lang. Soms kwam ik over, soms kwam zij. Bij geen enkele landsgrens zijn zo veel liefdesaffaires en bruiloften als bij de Duitse-Nederlandse grens.'

En toen verhuisde je naar Groningen. Hoe is het verder gegaan?

'Ik studeerde in Marburg en wist in ieder geval dat ik op de één of andere manier iets anders wilde. Dus had ik het idee om naar Groningen te gaan om daar verder te studeren. Dit was niet al te moeilijk, want er waren op de universiteit veel boeken in het Engels en Duits.'

Als ik nu naar Duitsland kom zeggen ze: je spreekt vrij goed Duits voor een Nederlander
Reinhard Wolff

Hoe ging je in het begin om met de Nederlandse taal?

'Zo snel praat je geen Nederlands, maar ik nam wel de vrijheid - een beetje on-Duits - om gewoon wat te kletsen. Met een hoop fouten. Normaal gesproken wil je als Duitser eerst de taal perfect beheersen om vervolgens te beginnen met spreken.'

'Ik denk dat het een hele goede manier is om gewoon te beginnen met praten. De meeste Nederlanders vinden dit sowieso al prettig. Ondertussen spreek ik zelf ook Duits met een Nederlands accent (lacht). Als ik nu naar Duitsland kom, wordt me vaak gezegd: 'Je spreekt vrij goed Duits voor een Nederlander'.'

Duitsland en Nederland verschillen, ondanks hun nabijheid, natuurlijk van elkaar in hun cultuur. Wat is een voorbeeld van een Nederlandse cultuurschok voor jou?

'Ik zou het niet per sé een schok willen noemen, maar er zijn wel enkele situaties geweest: Ik was Nederland al een beetje gewend, omdat we hier vroeger veel op vakantie waren. Later realiseerde ik me dat Nederlanders heel direct kunnen zijn. 'Ze kletsen je de oren van je kop', zou je kunnen zeggen, wat in Duitse ogen brutaal kan overkomen.'

'Ik denk ook dat het verschil is dat je in Duitsland snel één bepaald onderwerp hebt tijdens een gesprek. Dan wordt iets belangrijks besproken. Er zijn dan verschillende meningen en soms ook rode koppen, maar het gaat altijd over één bepaald onderwerp.'

'In Nederland daarentegen durven mensen sneller commentaar te geven op een onderwerp, zelfs zonder diepgaande achtergrondinformatie. In de loop van de tijd vond ik precies deze lichtheid en losheid heel prettig.'

Heb je moeite gehad om te wennen aan de Nederlandse cultuur?

'Gelukkig had ik geen moeite om me aan te passen aan de lokale cultuur. Waar ik wel aan moest wennen, is de traditie van drie kusjes ter begroeting. In Duitsland geef je maar twee kusjes. We hebben een mooi voorbeeld: er is een beroemde foto met Merkel en Rutte, die dit misverstand over de kusjes goed laat zien.'

Afbeelding
(Foto: EPA/Clemens Bilan)

'Ook zijn Nederlandse verjaardagen vanuit Duits perspectief een leuk onderwerp. We zijn niet gewend dat bijna iedereen gefeliciteerd wordt.'

In hoeverre heb je in je beroep als loopbaancoach en psycholoog te maken met cultuur en de karaktertrekken daarvan?

'Ik coach niet alleen mensen uit Duitsland die naar Nederland komen, maar ook mensen op managementniveau en in leidinggevende functies. Als er veranderingen in hun beroep zijn, werken we samen aan oplossingen en kan mijn klant bepalen hoe hij of zij zich gaat profileren. Samen beantwoorden we de vraag: waar wil ik naartoe?'

En hoe zit het met de auteur Reinhard Wolff?

'Het idee om boeken te gaan schrijven is ongeveer acht jaar geleden ontstaan en is gebaseerd op cultuur en de verschillen tussen Nederland en Duitsland. Ik heb het idee altijd al gehad en heb het eindelijk in praktijk gebracht toen ik er wat meer tijd voor had. Dit onderwerp is zo fijn dat ik er gewoon een boek over moest schrijven.'

'Het is ook precies wat ik heb ervaren in mijn eigen relatie. Men komt veel 'foute vrienden' tegen.' Daarmee bedoelt Wollf de spraakverwarring die kan ontstaan tussen Nederlanders en Duitsers. 'In de loop van de tijd zijn er zoveel van die mooie misverstanden ontstaan, dat het jammer zou zijn om deze niet op te schrijven.'

'Eerst dacht ik dat de boeken niet gelezen zouden worden, omdat het zou vereisen dat Nederlanders om hun eigen fouten moeten lachen. Uiteindelijk was dat precies wat het zo succesvol maakte.'

Hebt je ooit te maken gehad met vooroordelen of discriminatie vanwege het Duitse verleden?

'Persoonlijk had ik er niet veel mee te maken. In de jaren zeventig werd ik ook hartelijk verwelkomd door de familie van mijn vrouw. En op dat moment was de oorlog nog niet zo lang geleden. Het was voor mij precies de bedoeling om met dit onderwerp het oude imago van Duitsland bij de Nederlanders te veranderen. Dat was het beginpunt van mijn boeken.'

Veel Nederlanders zijn enthousiast over de Duitse hoffelijkheid en klantvriendelijkheid
Reinhard Wolff

Wat heeft volgens jou bijgedragen aan een positieve verandering in het imago van de Duitsers in dit land?

'Toerisme speelt ongetwijfeld een belangrijke rol. Veel Nederlanders zijn enthousiast over de Duitse hoffelijkheid en klantvriendelijkheid. Duitsland is de 'nummer één vakantiebestemming'. Iedereen die de positieve verandering in het imago ervaart, is meestal zeer verbaasd. Het oude beeld van de Duitser is tegenwoordig nog vaak aanwezig. Vakanties bij de oosterburen bewijzen dan het tegendeel. In Nederland klagen veel mensen dat de beleefdheid in Nederland afneemt.'

'Positieve, internationale communicatie met elkaar speelt natuurlijk ook een rol. Denk bijvoorbeeld aan het wereldkampioenschap voetbal 2006 in Duitsland. Dat heeft laten zien dat Duitsland niet zo erg is.'

Over voetbal gesproken: voor wie ben jij als Oranje tegen Die Mannschaft speelt?

'(Lacht) Dat is een goede vraag! Ik ben alleen geïnteresseerd in een goede voetbalwedstrijd.'

Heel diplomatiek! Misschien ook typisch Duits? Hoe ging je in het begin om met je nieuwe omgeving en cultuur?

'Toen ik hier op 23-jarige leeftijd kwam, dacht ik dat ik me moest aanpassen en zo weinig mogelijk aandacht op mij moest vestigen. Ik dacht dat het hier allemaal losser is en daarom moest ik me zo snel mogelijk aanpassen, acclimatiseren en een 'Nederlander' worden.'

'Maar toen kwam er een periode van bezinning en de beslissing om bij mijn wortels te blijven. Ik ben Duitser en ik heb nog steeds een Duits paspoort. Natuurlijk bestaan deze wortels en ik ben er nog steeds tevreden over.'

Kun je concrete voorbeelden geven van 'Duitse' karaktereigenschappen die je ook nu nog waardeert?

'Ik denk zelf relatief grondig na over een aantal zaken. Qua taal is het de romantiek, de Duitse ziel die is gebleven. Daarmee bedoel ik bijvoorbeeld de ziel en de romantiek die onvergelijkbaar wordt belichaamd in Duitse volksliederen. Goethe en zijn werken hebben natuurlijk hun sporen nagelaten in de diepgaande romantiek in de Duitse taal.
Hier in Nederland wordt ondertussen de Matthäus Passion vaker gezongen dan in Duitsland. Ook hier wordt de romantiek van de Duitse taal dus erkend.'

'Deze diepgang in de taal kan waarschijnlijk gecombineerd worden met het feit dat Duitsers graag overal over discussiëren en veel nadenken. Daarnaast een idee omarmen en zich - in het extreme geval - daarvoor opofferen, zoals bijvoorbeeld in de oude Duitse literatuur.'

Aan de andere kant, zijn er 'typisch Nederlandse' kenmerken waar je aan gewend bent geraakt en die je hebt overgenomen?

'Ja, ik kan nu goed kletsen (lacht). Maar dat komt door de eigen persoonlijkheid. Ik had altijd een soort van losheid in mij, wat natuurlijk prima aansluit.'

Van Duitsers wordt vaak gezegd dat ze geen humor hebben. Klopt dat?

'De humor is anders. Ik zou bijna zeggen dat de Duitse humor meer uitgewerkt is. Als een Nederlander in Duitsland om een asbak ('Aschenbecher') vraagt, krijgt hij natuurlijk zonder commentaar een schnaps, de 'Asbach'. Maar als het gaat om het lachen om zichzelf, zijn de Nederlanders zeker beter. Wat daarbij meespeelt is de algemene instelling van: 'Het komt wel goed.''

Je hebt toevallig een boek met dezelfde titel, 'Es kommt wohl gut', geschreven. Waar gaat dit boek over?

'Dit is nu mijn tweede boek en kan gezien worden als een vervolg op het eerste boek 'Lass mal sitzen'. Het bestaat niet alleen uit amusante taalkundige misverstanden, zogenaamde 'foute vrienden'. Ook zitten er kleine gedichten in.'

'Veel mensen zijn zich bijvoorbeeld niet bewust dat wij Duitsers zeer specifieke verbanden leggen met in Nederland gebruikelijke afkortingen als 'AH' of 'NS'. Wij Duitsers, bijvoorbeeld, nemen woorden als 'jawohl' vanwege de geschiedenis veel serieuzer dan hier. Bovendien is de Duitse taal veel directer en functioneler. Aan de andere kant is er ook de romantische klank en het gevoel van de taal. De taal is dus zeer veelzijdig.'

Welk advies zou je geven aan iemand uit Duitsland die hier in Nederland wil wonen en werken?

'Samengevat zou ik zeggen: 'Open je mond!' Je hebt zo veel gedachten en ziet zo veel. Zodra je er een beetje over begint te praten en vragen stelt, je ermee bemoeit en nieuwsgierig bent, dan ben je op de goede weg. In het begin heb ik me echter te veel aangepast, omdat ik me wilde afzetten tegen het Duitse imago.'

En andersom: Ga je ook wel eens terug naar Duitsland, bijvoorbeeld om te gaan winkelen?

'Dat is nu minder. Ik werkte een tijdje in Bremen en nam toen vanillevla en koffie mee naar Duitsland.'

Zou je in de toekomst terug willen gaan naar Duitsland?

'Aan het eind van mijn leven kan ik me zeker een leven in mijn Heimat, het Schwarzwald, voorstellen.'

Meer over dit onderwerp:
GRONINGEN
Deel dit artikel:

Recent nieuws