Het Pepergasthuis: van pelgrimsherberg en dolhuis tot sociale huurwoningen

De gemeente Groningen, woningcorporatie Lefier en bewoners rollebollen dezer dagen vrolijk over straat over de mogelijke verkoop van het Pepergasthuis. Maar wat is eigenlijk de geschiedenis van dit prachtige Rijksmonument in Stad?

1405 | Eerst maar even over de naam van dit fraaie hofje aan de Peperstraat. Officieel heet het namelijk het Geertruitsgasthuis, naar de heilige Geertrudis van Nijvel (626-659), beschermvrouwe van reizigers. Maar in de volksmond heet het hofje 'gewoon' het Pepergasthuis.

Vader Berneer en zoon Albert Solleder leggen in 1405 de eerste steen van het gasthuis. Doel, volgens staatingroningen.nl: een 'hues ende hofstede' om er 'ellendighe pelegrams in to herberghen'. In hedendaags Nederlands: een huis om pelgrims tijdelijk onderdak te verschaffen.

Arm van Johannes de Doper

Pelgrims in Groningen, wat moeten die hier nou? Dat zit zo: het is nauwelijks meer voor te stellen, maar het Groningen van de late middeleeuwen is diep-katholiek. En, zo wil het verhaal; in de Martinikerk in Stad ligt de arm van niemand minder dan Johannes de Doper.

Katholieke bedevaartgangers die van heinde en verre komen om de arm van de doper van Jezus met eigen ogen te aanschouwen, mogen overigens maximaal drie nachten in het Pepergasthuis verblijven.

Tegenprestatie

1476 | Het gasthuis moet het hebben van giften en schenkingen om te kunnen bestaan. De meeste van de bezoekers zijn namelijk arm en hebben geen cent te makken. Aan bijna alle van die schenkingen is geen tegenprestatie verbonden. Op één na. Hereboer Menno Jeltema uit 't Faan eist namelijk wél een tegenprestatie.

Het uitdelen van haring in Niekerk. (Foto: RTV Noord/Theo Sikkema)

Afbeelding

Jeltema doneert het gasthuis een stuk land, maar eist daarvoor in ruil dat het Pepergasthuis ieder jaar een vaatje haring uitdeelt aan de armen in Niekerk. En zo geschiedt. Sterker nog: de traditie wordt nog steeds in ere gehouden. Afgelopen april werd in Niekerk al weer voor de 543ste keer haring uitgedeeld.

Kapel bijgebouwd

1482 | Tot aan dit jaar is het gasthuis nog puur een herberg, waar pelgrims kunnen overnachten. Maar vanwege de hoeveelheid bedevaartgangers die komen buurten, wordt er in 1482 een kapel bijgebouwd. Het kerkje wordt genoemd naar de Heilig Geertruid.

1594 | Het jaar van de Reductie van Groningen. De stad capituleert voor het leger van prins Maurits van Nassau. Het politieke gevolg hiervan is het einde van de Spaanse overheersing én aansluiting bij de Republiek. Religieus gevolg is dat Groningen van de ene op andere dag protestants wordt en alle rooms-katholieke bezittingen onteigend worden.

Dat geldt ook voor het Pepergasthuis, dat prompt een andere bestemming krijgt. De stad Groningen besluit om er bejaarden (vijftigplussers) in te huisvesten.

1,25 gulden aan biergeld

In ruil voor een inkoopsom zijn die bejaarden de rest van hun leven verzekerd van onderdak, verwarming, een warm middagmaal en 's avonds een bord pap, schrijft staatingroningen.nl. Bovendien krijgen zij wat boter, roggebrood, kaas en maandelijks een bedrag van 1,25 gulden aan biergeld.

1630 | Ook het Pepergasthuis profiteert van de Gouden Eeuw. De kapel van het gasthuis wordt vergroot en krijgt zowel een nieuw orgel als een nieuwe kansel.

1640 | Zoals de inscriptie op de hoofdpoort uit dat jaar van het Pepergasthuis ons vertelt, wordt 'dit gasthuis van nijen getimmert'. Oftewel: van top tot teen gerestaureerd.

Dolhuis

Het Pepergasthuis krijgt toch nog een andere bestemming dan huisvesting voor ouderen. Het wordt een dolhuis, een middeleeuwse naam voor gekkenhuis. Vijf cellen, voorzien van dikke tralies, zijn daar nog altijd stille getuigen van. Volgens goed gebruik kunnen deze geesteszieken op zondagen tegen betaling worden bezichtigd.

1702 | Het Pepergasthuis wordt weer puur het domein voor bejaarden. De 'dollen' verhuizen namelijk naar het Sint Anthonygasthuis aan de Rademarkt.

Laatste verbouwing

1861 | Het Pepergasthuis werd sinds het leggen van de eerste steen vele malen vergroot en verbouwd. In dit jaar vindt de laatste uitbreiding plaats.

1862 | Als uitvloeisel van de laatste uitbreiding, krijgt de kerk van het Pepergasthuis een tweeklaviersorgel, vervaardigd door de befaamde orgelbouwer Petrus van Oeckelen. Het orgel heeft 22 registers, verdeeld over hoofdwerk, bovenwerk en pedaal.

Leegstand

1954 | In de loop van de twintigste eeuw krijgt het gasthuis meer te kampen met leegstand. Dat heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat potentiële bewoners steeds vaker aanhikken tegen de hoge inkoopsom. Vandaar dat de gemeente besluit om vanaf dit jaar weer over te gaan tot normale, maandelijkse, huur. Met succes: de leegstand verdwijnt als sneeuw voor de zon.

Het Pepergasthuis in de zon (Foto: RTV Noord/Robert Pastoor)

Afbeelding

1970 | Het orgel van de gasthuiskapel ondergaat een omvangrijke restauratie door Mense Ruiter.

Lefier wordt eigenaar

1989 | Wooncorporatie Lefier, dan wel diens voorganger Stichting Stadsherstel Groningen, neemt het Pepergasthuis over. De Stichting begint met een fikse restauratie van de (huur)woningen. Met succes, want de huisjes blijken meteen enorm gewild.

1991 | Het kerkje van het Pepergasthuis krijgt vanaf dit jaar meerdere bestemmingen. Zo worden er sinds '91 oecumenische diensten gehouden en kan er in de oude eetzaal worden getrouwd.

2018 | Lefier heeft kennelijk het gehad met het Pepergasthuis - dat tegenwoordig bestaat uit onder meer 29 sociale huurwoningen - want de woningcorporatie gooit het hofje in de verkoop. Met alle gesteggel van dien.

Lees ook:

- Gemeente Groningen kan geen voogd aanstellen tegen verkoop Pepergasthuis
- Kerkgangers Pepergasthuis vrezen verkoop: 'Het zou een ramp zijn'

Meer over dit onderwerp:
Groningen-Stad achtergrond GRONINGEN
Deel dit artikel:

Recent nieuws