Wat de coronacrisis doet met ons: 'Individualisme is dood'

Zo ongeveer de hele wereld is in de ban van het coronavirus. Dat is in ons land en onze provincie niet veel anders. Mensen zijn bang om besmet te worden, om te sterven. En ook de sociale afstand die we moeten bewaren heeft veel invloed op ons leven.

Volgens Ronald Hünneman, filosoof en theatermaker uit Haren, is een crisis als deze interessant omdat ze laat zien wat voor een goed mensenleven van belang is: gemeenschap, bescherming tegen een onzekere toekomst en wetenschap.

De gemeenschap

'Wat deze crisis tot nu toe heeft laten zien, is dat mensen twee dingen écht belangrijk vinden, namelijk gezondheid en toiletpapier', legt Hünneman uit. Met enig gevoel voor ironie maakt hij duidelijk dat toiletpapier een metafoor is voor een comfortabel leven.

'Mensen die onzeker zijn over de toekomst, gaan hamsteren. Nu, in deze crisis, is voor iedereen duidelijk dat dit asociaal is. Ook al hamsteren mensen nog steeds, het besef is doorgedrongen dat 'hamstergedrag', dat wil zeggen voornamelijk aan jezelf denken, eigenlijk ten dode is opgeschreven. We zijn van een gemeenschap afhankelijk, meer dan van onszelf.'

Liberaal

Dat werd voor Hünneman extra benadrukt door de eerste speeches van minister-president Rutte.

'Hij is een liberaal, een VVD'er. Liberalen stellen het vrije individu en een terughoudende overheid centraal. Maar om een crisis als deze te bezweren komen we daar niet meer mee weg. Rutte benadrukt het ook: 'Deze crisis moeten we met 17 miljoen mensen oplossen.' Om dat van een liberaal te horen, vind ik opvallend. Individuen moeten vrijheden inleveren om de gemeenschap gezond te houden. De overheid neemt de regie.'

Samen maak je betekenis. In je eentje hoogstens een hamstervoorraad
Ronald Hünneman – Filosoof

De dingen waar mensen nu warm van worden bevestigen volgens Hünneman ook dat de gemeenschap aan belang wint.

'Denk aan iets makkelijks als applaudisseren voor mensen in de zorg, maar ook aan mensen die zich voor de voedselbank inzetten, studenten die belangeloos bijles geven, of eenzame ouderen aandacht schenken. Hopelijk gaan mensen inzien dat hun leven betekenis krijgt door de relaties die ze met anderen hebben. Samen maak je betekenis. In je eentje hoogstens een hamstervoorraad.'

Individualisme op z'n retour

In de filosofie is het individualisme volgens Hünneman al enige tijd op zijn retour. De coronacrisis laat hem zien waarom.

'Na de Tweede Wereldoorlog, met de komst van de Koude Oorlog, waren het nazisme en communisme failliet, en daarmee alles wat gericht was op gemeenschap. Dat leidde ertoe dat, zeker in West-Europa het individu centraal kwam te staan. Je moet autonoom zijn, vrij, zelf verantwoordelijk en onafhankelijk. In de jaren '60 en '70 komt het individualistische denken tot een hoogtepunt, en daarna rolt het de common sense in.'

Hoewel Hünneman benadrukt dat individualisme niet noodzakelijk verkeerd is, laat de huidige situatie wel zien dat we afhankelijker zijn dan we onze kinderen hebben laten geloven.

'Nu het maatschappelijke en sociale leven stil komt te liggen, zie je dat er voor mensen veel verloren gaat. Nu de toekomst uitermate onzeker is, zoeken mensen naar contacten die steun en hulp kunnen bieden. Mensen zijn gemeenschapsdieren. Voor een betekenisvol, comfortabel bestaan zijn ze afhankelijk van sociale structuren. En daar vallen overheidsstructuren ook onder.'

Ondernemers niet autonoom

Hij noemt ondernemers als voorbeeld. 'Bij hen heerst vaak het idee dat hun bedrijf en het succes ervan hun eigen verdienste is. Maar nu alles stil ligt, zie je hoe afhankelijk ze zijn van mensen die geld hebben om dingen te kunnen kopen, van infrastructuur, van uitkeringen voor arme mensen. Natuurlijk ben je een succesvol ondernemer, maar dat wordt mogelijk gemaakt door een welvarende gemeenschap waarin mensen voor elkaar willen zorgen.'

'Voorheen hoorde ik ondernemers wel eens zeggen dat ze de eerste acht maanden van het jaar voor de belastingdienst werkten, en daarna pas voor zichzelf. Hopelijk gaan ze nu beseffen dat die eerste acht maanden hun bedrijf gaan redden, en niet de laatste vier. Zonder een gemeenschap kan niemand bestaan.'

Het ideaal van het individualisme kan volgens Hünneman voortleven in een samenleving vol welvaart en luxe, waarin mensen leven in de illusie van een zekere toekomst. 'En nu die illusie uiteen spat, snijdt het geen hout meer. Het idee dat het individu het leven zelf in de hand kan nemen blijkt nu totaal onwaar. Ik hoop dat afhankelijkheid en zorg belangrijke termen blijven, ook als de crisis bezworen is.'

Wetenschap

Een andere waarde die volgens Hünneman nu weer boven komt, is het belang van wetenschap.

'In het begin van de vorige eeuw vestigden veel filosofen hun hoop op wetenschap. Later gingen mensen zeggen dat wetenschap krachteloos is als het gaat om de grote vragen in het leven. En natuurlijk gaan wetenschappers nooit al onze vragen oplossen. Filosofen net zomin. Maar voor de bestrijding van het coronavirus is onze hoop volledig op wetenschap gevestigd, zo hard mogelijke wetenschap.'

Na de Tweede Wereldoorlog ontstond de stroming van het postmodernisme. Aanhangers van deze stroming zeggen dat waarheid niet bestaat, dat al het nieuws eigenlijk fake nieuws is, en dat het er alleen om gaat wat wordt geloofd. Dat zeggen ze ook van wetenschap.

Keuze of waarheid?

Hünneman: 'Dus volgens postmodernisten is het een keuze of je in homeopathie gelooft of in medische wetenschap, geen kwestie van waarheid. En als waarheid geen rol speelt, mag iedereen overal een mening over hebben. De mening van Trump, Kim of Wilders over virussen is net zo belangrijk als die van Van Dissel.'

Mensen zijn hartstikke bang, en roepen van alles om die angst te bezweren
Ronald Hünneman – Filosoof

Volgens Hünneman maakt de coronacrisis het mogelijk om van dat idee definitief afscheid te nemen. 'We gaan nu geen groep homeopaten, astrologen of gebedsgenezers bij elkaar roepen om de crisis te bezweren. Populistische politici mogen voor de bühne wat roepen, maar zelfs hun kiezers geloven ze niet.'

Angst bezweren

Desalniettemin zie je toch behoorlijk wat nepnieuws rondgaan. Mensen zijn angstig, en zien in allerlei berichten met halve waarheden of hele leugens een beeld ontstaan dat bij hun onderbuikgevoel past. Hoezo vertrouwen in de wetenschap?

'Mensen zijn hartstikke bang, en roepen van alles om die angst te bezweren. Anderen willen de angst groter maken. Sensatiezucht of de hoop op politiek gewin zal er altijd blijven. Maar als mensen ziek worden, gaan ze naar het ziekenhuis. Als onderzoekers een vaccin vinden, laten ze zich inenten. En tot nu toe worden de wetenschappelijk onderbouwde maatregelen van het kabinet goed opgevolgd.'

Lees ook:

- Ons liveblog over het coronavirus
- Alles over het coronavirus

Meer over dit onderwerp:
Ondernemers coronavirus achtergrond GRONINGEN
Deel dit artikel:

Recent nieuws