Van Spitsbergen tot Bombay via Bethlehem en Willemstad: op wereldreis door Groningen

De grootste toeristische trekpleister is het plaatsnaambordje.
De grootste toeristische trekpleister is het plaatsnaambordje. © RTV Noord
Tijdens de coronacrisis is het verstandig om niet de wijde wereld in te trekken tijdens de vakantie. En dat hoeft ook niet. Met een toertochtje door de provincie op de (elektrische) fiets kan je in één dag al in drie werelddelen zijn.
Ga mee op wereldreis en laat de vrienden en familie achteraf weten dat je zowel in Egypte als Polen en zelfs in Willemstad bent geweest. Maar dan wel coronaproof. Die echte wereldreis komt nog wel eens.

Spitsbergen

We beginnen onze wereldreis in het noordelijkste puntje. Dat is in Spitsbergen. Spitsbergen ligt in de Noordelijke IJszee en is onderdeel van het koninkrijk Noorwegen. Het is 62.000 vierkante kilometer groot en bestaat voor 60 procent uit ijs. De gemiddelde temperatuur in juli is 5 graden boven nul.
Toch hoef je om Spitsbergen te bezoeken geen warme jas aan. Het is niet ook zo groot als het land waar het naar vernoemd is, maar Spitsbergen ligt ook gewoon naast Zuidbroek. Het is één lange weg tussen Sappemeer en Zuidbroek. Het Groningse Spitsbergen staat bekend om één bezienswaardigheid. Het buurtschap bestaat volgens het Kadaster uit acht adressen, waarvan er twee nummers 3 zijn. Het totale adressenbestand van Spitsbergen is samen te vatten als 1 tot en met 5.
De naam Spitsbergen als plaats in Nederland is niet bijzonder. In 1985 schreef - de inmiddels overleden – Robert Rentenaar het boek ‘Vernoemingsnamen – Een onderzoek naar de rol van de vernoeming in de Nederlandse toponymie’. Daarin staat vermeld dat Spitsbergen 14 keer voorkomt in Nederland.
Spitsbergen bij Zuidbroek bestaat in ieder geval al sinds 1793. Dat is namelijk het jaartal dat waarop de molen, horend bij de polder Jagerswijk, Spitsbergen en Kostverloren werd gebouwd. Die molen is in 1919 afgebroken. Volgens het boek van Rentenaar bestaat Spitsbergen als naam al langer, omdat er sinds de zestiende eeuw gevaren werd op Spitsbergen. Het was in die tijd normaal om polders te vernoemen naar Noordelijke plaatsen waarop gevaren werd.

Denemarken

Iets Zuidelijker op de wereldkaart, maar iets Noordelijker in onze provincie ligt Denemarken. Het ligt op de wereldkaart verder uit elkaar, maar binnen onze provincie is het een half uurtje fietsen. Denemarken ligt namelijk bij Slochteren. Waar een vernoeming vergelijkbaar met Spitsbergen voor de hand ligt is dat waarschijnlijk in dit geval niet het geval.
Denemarken, bij Slochteren
Denemarken, bij Slochteren © Google Streetview
Volgens het boek ‘Nederlandse plaatsnamen verklaard’ van Gerald van Berkel en Kees Samplonius komt de naam uit een samenvoeging uit oudere talen. Een Groningse deen betekent ‘ruig land’. Uit verschillende andere oude talen komt naar voren dat een deen een dal, een lege plek omringt door bos of een schuilhoek betekent. Marken komt dan weer van het Oudfriese merke, dat gebied betekent. De betekenis van Denemarken is dus een stuk ruig land of dalgebied.
Een grote toeristische trekpleister heeft Denemarken niet. Toch is het de moeite waard om naar Denemarken te gaan, want even buiten het buurtschap ligt Meentewijk. Een klein stukje natuurgebied waar ‘t Roegwold ook toebehoort. De naam Roegwold is weer een verwijzing naar Denemarken.
Uitgekeken in Denemarken? Dan stappen we op de fiets naar Bethlehem. Bethlehem is een Palestijnse stad, dus op de wereldkaart is fietsen van Denemarken naar Bethlehem geen optie. Binnen onze provincie kan je, als je stevig doortrapt, er in een dik uur zijn. Bethlehem ligt in onze provincie bij Rottum.

Bethlehem

De naam Bethlehem stamt uit 1470. Toen stond op die plek een klooster met de naam Rottum. De boerderij die bij het klooster hoorde, het voorwerk, kreeg de naam Bethlehem. Een voorwerk een naam geven die verband houdt met de bijbel was in die tijd heel normaal. Bethlehem komt in de bijbel voor als plaatsnaam waar Jezus Christus geboren is.
Bethlehem bij Rottum is later uitgebreid tot het gebied rondom het klooster. Dat wat nu het buurtschap is. In het buurtschap staan maar twee huizen, waaronder de boerderij Bethlehem. Bethlehem bij Rottum is niet het enige Bethlehem van Groningen, ook in ‘t Zandt staat nog een boerderij (voorwerk) met naam Bethlehem. Daar is echter geen buurtschap naar vernoemd.
In 2017 gingen we al eens op bezoek in Bethlehem.
De grootste toeristische trekpleister is het plaatsnaambordje. De gemeente wil het buurtschap geen officieel plaatsnaambord geven en daarom hebben de bewoners zelf een bord gemaakt.
Bethlehem heeft geen herberg, dus je moet door en vanuit Bethlehem heb je twee keuzes. Of je gaat naar Polen, want je bent toch in de buurt, of je gaat naar Egypte, want je bent toch al in Afrika. Aangezien we op de fiets zijn, gaan we eerst naar Polen. Polen ligt namelijk op een uurtje fietsen van Bethlehem.

Polen

Polen is een buurtschap bij Spijk en bestaat in ieder geval sinds 1908 en mogelijk sinds 1899. Het is niet eenduidig aan te geven waar de naam van het buurtschap vandaan komt. Er zijn twee plausibele theorieën. Volgens de één heet het buurtschap zo omdat het afgelegen ligt van de – destijds – bewoonde wereld. Het was normaal voor die tijd om afgelegen plaatsjes dan ook een naam te geven van verdere oorden.
Een andere theorie is dat het afstamt van het woord poel. Als zijnde een watertje. Dat is dan verbasterd naar Polen. Toch is de eerste theorie de meest voor de hand liggende. Polen ligt namelijk afgelegen van de overige plaatsen uit de vroegere gemeente Bierum waar het onder viel.
Polen, bij Spijk
Polen, bij Spijk © Google Street View
Polen ligt namelijk redelijk dicht bij zee en heeft daarmee ook een echte toeristische trekpleister. Het buurtschap ligt aan een slaperdijk, een reserve dijk die niets doet totdat hij nodig is, en in die dijk zit een heuse dijkcoupure. Die coupure kan dicht als dat nodig is om er voor te zorgen dat de inwoners van Polen droge voeten houden. Die coupure is niet heel groot, er past precies één trekker door.

Willemstad

De volgende halte is op de fiets niet haalbaar. We gaan naar Willemstad (bij Marum). De beroemdste Willemstad is de hoofdstad van Curaçao. Die stad dankt zijn naam aan Willem II. Een tweede bekende is de stad in Noord-Brabant. Die is vernoemd naar Willem van Oranje.
Het mooiste zou zijn dat Willemstad bij Marum vernoemd is naar Willemstad in Curaçao, maar niets is minder waar. Het buurtschap is kreeg de naam van een aantal vrijwilligers die meevochten aan de Tiendaagse Veldtocht, bij Willemstad in Noord-Brabant.
Het buurtschap bestaat sinds 1840 en is vanwege de naamgeving in een beetje vreemde eend in de bijt, maar omdat de zon altijd schijnt op Curaçao nemen we hem toch mee in onze toertocht.
Willemstad bij Marum is doodlopend, maar als je er op de fiets bent kun je wel een onverhard fietspad op. Dat fietspad komt uit in Jonkersvaart. Iets waar ze op Curaçao alleen maar van kunnen dromen. Ben je namelijk die kant op gefietst, dan is het nog maar een kwartiertje doorpeddelen en je bent in Oostindie.

Oostindie

Oostindie ligt, verrassend genoeg, op de grens met Drenthe. Sterker nog, een gedeelte van Oostindie ligt in Drenthe. Het buurtschap valt onder Zevenhuizen, maar loopt ook door Leek, Nieuw-Roden en Nietap. Oostindie bestaat al sinds 1839. Destijds werd het geschreven als ‘de Oostindiën’, met trema op de e en een n op het einde.
Dat Oostindie in die tijd op die manier geschreven werd verklaart ook dat het vernoemd is naar Oost-Indië en niet een verbastering is van het woord oosteinde, een stuk land in het uiterste oosten van de gemeente. Hoewel er, volgens de Plaatsnamengids, door de verschillende dorpen waar Oostindie doorheen loopt verschillend wordt aangekeken naar de naamgeving van het buurtschap.
De naam van het buurtschap wordt ook de naam van een nieuwbouwwijk in Leek. In maart 2019 gingen daar de eerste palen de grond in voor de nieuwe brede school.
Oostindie
Oostindie © RTV Noord
Echt toeristische trekpleisters heeft het buurtschap niet. Het is een langgerekte weg door het Gronings/Drentse landschap. Neem je die weg in Noordelijke richting dan kan je zo via de Oostindischewijk naar De Bombay.

De Bombay

De Bombay is een buurtschap horende bij Doezum. Het buurtschap dankt zijn naam aan de uit 1878 afkomstige molen De Bombay. Die is weer vernoemd naar de polder, dat weer vernoemd is naar Bombay in India. Het tegenwoordige Mumbai.
Waarom de polder vernoemd is naar de stad in India is niet bekend. In het boek Vernoemingsnamen gaat Rentenaar niet in op vernoemingen van de stad in India. Een vertaling van Mumbai of Bombay is ‘goede baai’, wat verwijst naar de locatie van de stad aan zee. Het zou daarom heel goed kunnen dat De Bombay vernoemd is zoals Polen ook vernoemd is: een plek ver hier vandaan.
De molen is niet meer als molen te herkennen. Het is in 1931 onttakeld nadat één van de roedes afbrak. De molen draaide daarna op een dieselmotor. In 1958 werd dat vervangen door een elektromotor. De Bombay is een rijksmonument en is niet te bezoeken. Toch is de aanblik van de molenromp, wat nog over is na de onttakeling, het waard om Bombay op te nemen in onze wereldreis.
Molenromp De Bombay
Molenromp De Bombay © Hardscarf, Doezum - Bombay - 2011, CC BY-SA 3.0
De volgende halte op onze wereldreis is een Duitse stad. Een stad in Noordrijn-Westfalen met meer dan een half miljoen inwoners. Het ligt tevens tussen Haren en Groningen. Het gaat hier over Essen.

Essen

Nu klinkt het mooi dat je via een stad in India doorreist naar een stad in Duitsland, maar het gaat hier niet om de benoeming van de Duitse stad. Naar alle waarschijnlijkheid is het buurtschap vernoemd naar het klooster dat er op die plek stond: klooster Yesse. Yesse was een klooster dat vanaf ongeveer 1215 tot 1594 op de plek stond waar het nu Essen heet. Een verbastering van de naam Yesse zou Essen worden.
Plattegrond van Klooster Yesse
Plattegrond van Klooster Yesse © KloosterYesse.nl
Het bezoekerscentrum van klooster Yesse zou dan ook één van de toeristische trekpleisters zijn van Essen. Ware het niet dat het gesloten is vanwege de coronatijd. Toch is een blik van buiten naar het kloosterterrein de moeite waard.
Een andere trekpleister wordt Essen is Landschapspark De Vork. Daar kunnen archeologische wandelingen gedaan worden nadat er vondsten naar boven kwamen toen er gegraven is vanwege de komst van het Opstelterrein De Vork.
Een derde puntje om uit te lichten in Essen is het Esserveld. Niet alleen de duurste begraafplaats van Nederland, maar ook staat er een oorlogsmonument waar elk jaar op 4 mei herdenking gehouden wordt.
Als je eenmaal in Essen bent is het natuurlijk op de wereldkaart maar een klein stukje naar Napels. Op de fiets van Essen naar Napels in onze provincie is wel een stukje rijden. Napels ligt bij Heiligerlee (Napels-Oost) en Westerlee (Napels-West).

Napels

Napels was van oorsprong een armoedig buurtschap. Naar alle waarschijnlijkheid komt daar ook de naam van het buurtschap ook vandaan. Er is namelijk een gezegde, dat al in de zestiende eeuw bestond, dat als volgt gaat: Eerst Napels zien, dan sterven (vedere Napoli é pói moriri). Wat zoveel betekent als: eerst alles meemaken, dan sterven. Waarbij Napels de laatste halte was voordat mensen stierven.
In 2017 gingen we al eens op bezoek in Napels.
Maar in tegenstelling tot de Italiaanse stad heeft Napels bij Heiligerlee geen pizza’s, pasta's en maffia. Wat Napels wel heeft? Een oostkant en een westkant. En aan de westkant is een heuse toeristische trekpleister te vinden. Daar staat namelijk de Luchtwachttoren 7T1. Gebouwd ten tijde van de Koude Oorlog als observatietoren voor de Korps Luchtwachtdienst. Die luchtwachttoren is één van de drie nog bestaande luchtwachttorens in onze provincie. De andere twee staan in Warfhuizen en Bedum. Die in Bedum is inmiddels ingekort.

Egypte

Maar we waren op wereldreis en tijdens deze reis hebben we nog één halte. Op slechts een half uurtje fietsen van Napels ligt het land van piramiden en de Nijl: Egypte. Alleen ligt dit Egypte naast Veendam.
Over de naam Egypte is het boek Vernoemingsnamen redelijk duidelijk. Sinds 1420 worden er in Nederland zigeuners gesignaleerd. In die tijd hebben die mensen de bijnaam: heidenen of egyptenaren. Ze woonden mogelijk op de plek wat nu buurtschap Egypte heet.
Die naam is vrij zeker omdat bij Finsterwolde ook een buurtschap met die naam was en daar kwamen bewoners uit Woltersum en Feerwerd te wonen en die hadden, als buitenstaander, ook die bijnaam. Egypte bij Veendam stamt waarschijnlijk van voor 1809, mogelijk al sinds 1420 want als het ouder of jonger zou zijn had het buurtschap waarschijnlijk niet die naam gehad.
Het buurtschap Egypte heeft één straat: Egypteneinde. Veel mensen noemen het buurtschap dan ook Egypteneinde. Eén van de bezienswaardigheden in Egypte is de visvijver. Die is echter niet vrij toegankelijk. Om daar te mogen vissen is lidmaatschap van HSV De Witte Dobber nodig.
Verder is Egypte vooral een rechte weg door het prachtige Groninger landschap. Net als vele andere buurtschappen bezocht tijdens onze wereldreis.

Gemiste plekken

Tijdens deze wereldreis hebben we gekozen voor nog bestaande buurtschappen in onze provincie. Dat is jammer, want nu missen we een tripje naar Korea (Slochteren), De Krim (Slochteren), Ladysmith (Zuid Afrika, Delfzijl), Amerika (Drenthe, vlakbij Zevenhuizen) en Canada (Uithuizen).