'In een gevaarlijke situatie is vuurwapengebruik pas de laatste optie'

Een politieagent schoot woensdagnacht een man in zijn voet in het Ter Apeler asielzoekerscentrum. Het slachtoffer had zich bedreigend geuit tegenover een beveiliger. Een terechte handeling?

De politie wil geen details vrijgeven over wat zich precies in het asielzoekerscentrum heeft afgespeeld, dus valt er voor een leek niet te oordelen of het gebruik van een vuurwapen terecht is geweest. Maar volgens de politie komt het wel regelmatig voor dat agenten in situaties komen waarin het nodig is om geweld te gebruiken.

Geweld kan voor agenten nodig zijn wanneer een verdachte bijvoorbeeld op de vlucht is, of wanneer die verdachte iemand anders iets aan wil doen. Als hij vuurwapengevaarlijk is of verdacht wordt van een (gewelds)misdrijf waar meer dan vier jaar cel op staat, is de politie bevoegd om het vuurwapen te gebruiken als dat echt niet anders kan. Maar het komt ook voor dat tegen de agenten zelf geweld wordt gebruikt.

Wapenstok, pepperspray of vuurwapen

'We worden getraind om met al deze situaties om te kunnen gaan en als dat nodig is een wapenstok, pepperspray of vuurwapen te gebruiken', laat de politie weten. Om de orde te kunnen handhaven mogen agenten altijd geweld gebruiken, mits dat in verhouding staat tot de situatie op dat moment en het misdrijf dat is gepleegd door de verdachte(n).

De politie geeft aan hoeveel geweld ze mag gebruiken:

Dat wordt beaamd door socioloog Jaap Timmer (VU Amsterdam), die sinds 1991 onderzoek doet naar politie- en veiligheidsvraagstukken, in het bijzonder naar geweld in politiewerk. 'Dat geweld kan variëren van vastpakken, tegen de muur zetten of naar de grond werken, tot aan het gebruik van geweldsmiddelen en het afvuren van een raak schot', zegt hij.

Als een persoon zich onttrekt aan aanhouding, en daarbij nóg meer gevaar veroorzaakt, dan mag de politie hem met een vuurwapen onder controle brengen
Socioloog Jaap Timmer

Was er in het azc in Ter Apel sprake van proportioneel vuurwapengebruik? Timmer vermoedt van wel, als hij de bij hem bekende feiten bekijkt.

'Die meneer had een mes. Dat is een verboden wapen en dus een misdrijf. Hij bedreigde daarmee bovendien mensen en zorgde voor angst en opschudding. Twee feiten die aanhouding rechtvaardigen. Als de persoon vervolgens niet voldoet aan de opdrachten die hij krijgt, zich verzet tegen- en zich onttrekt aan aanhouding, en daarbij nóg meer gevaar veroorzaakt, dan mag de politie hem - als het écht niet anders kan - met een vuurwapen onder controle brengen.'

Training op wapengebruik

Agenten leren tijdens de politieopleiding en regelmatige training hoe ze hun wapens moeten gebruiken. Daarna volgen per jaar meerdere momenten waarop het wapengebruik wordt getraind en wordt de kennis daarover tweemaal getoetst. Dan wordt ook bekeken of een agent nog altijd fysiek fit genoeg is om iemand in bedwang te houden en of wapens op de juiste manier worden gebruikt.

De mobiele eenheid in de stad-Groninger wijk Paddepoel, waar op Oudejaarsdag 2018 onrust op straat was (Foto: ANP)

De-escaleren

'Als er sprake is van een gevaarlijke situatie, proberen we eerst altijd te de-escaleren', geeft de politie een kijkje in de keuken van protocollen. Een agent verheft eerst zijn of haar stem om de verdachte erop te wijzen wat er moet gebeuren. Als daar niet naar wordt geluisterd, komen er eventueel wapens bij kijken. 'Denk dan aan pepperspray, een wapenstok of inzet van de politiehond. Een vuurwapen is pas de laatste optie.'

Het is voor agenten niet altijd mogelijk om te de-escaleren, omdat er sprake kan zijn van noodweer. Die situatie treedt op als het leven van een agent of een andere betrokkene in gevaar komt. 'Er kan eerst een waarschuwingsschot gelost worden, want je bent bevoegd om te schieten', stelt de politie.

Noodweer geldt als de situatie onvermijdelijk is. Hij of ik. Dan schiet de agent op het grootste treffervlak, de romp
Socioloog Jaap Timmer

De bevoegdheid van de politie om geweld dan wel een vuurwapen te gebruiken, is vastgelegd in de wet- en regelgeving, verduidelijkt socioloog Timmer. Voor de manier waaróp er wordt geschoten, geldt een zogenoemde instructie.

'Die luidt, bij een aanhouding: schiet in beginsel onder de gordel, dus op de benen, omdat daar de kans op dodelijk letsel het kleinst is. Aanhouden betekent namelijk dat je iemand in leven houdt en kunt meenemen naar de plaats van verhoor.'

Instinctief schieten, met welk effect dan ook

'Noodweer', vervolgt Timmer, 'vergt een andere instructie. Dat geldt als de situatie onvermijdelijk is: het is hij of ik. Dan schiet de agent op het grootste treffervlak, de romp. Dat is instinctief schieten; de grootste kans om te raken met welk effect dan ook.'

Video van de politie over wat er gebeurt nadat de politie heeft geschoten met een vuurwapen:

Rijksrecherche

Bij schietincidenten met letsel of een dodelijke afloop, komt de Rijksrecherche standaard onderzoek doen. Socioloog Timmer: 'De Rijksrecherche is een onafhankelijke opsporingsinstantie, die rechtstreeks valt onder het openbaar ministerie. Ze zijn onafhankelijk van welke opsporingsinstantie dan ook, omdat bijvoorbeeld ook FIOD, Marechaussee- of douanemedewerkers een wapen dragen. Of de Rijksrecherche ook bij andere geweldsincidenten komt onderzoeken, hangt af van de aard van de verwondingen en van de omstandigheden.'

Het aantal geweldsincidenten waarbij de politie betrokken is fluctueert, maar er is zeker geen sprake van een stijging
Socioloog Jaap Timmer

Er is overigens geen sprake van een stijging van het aantal politiegerelateerde geweldsincidenten, weet Timmer. 'De meetbare criminaliteit in Nederland neemt af', zegt hij, 'waaronder ook de geweldscriminaliteit. En aangezien die vaak de aanleiding zijn van geweld door politie bij aanhoudingen, neemt ook dat af.'

Letsel door politiekogels 1989-2019 - inzet socioloog Jaap Timmer (Foto: VU Amsterdam)

Drie doden en zeventien gewonden per jaar

De afgelopen veertig jaar vielen er gemiddeld drie doden en zeventien gewonden door politiekogels per jaar. Timmer: 'Maar in 1986 vielen er bijvoorbeeld zeven doden. Was het toen oorlog in Nederland? Nee. In 2014 en 2015 vielen er bijvoorbeeld helemaal geen doden door politiekogels, en dat was sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer gebeurd.'

Andersom is het komend voorjaar ook al weer tien jaar geleden dat in het Noorden de laatste politiedode als gevolg van geweld door een burger viel te betreuren. Dat was op 13 april 2011, toen motoragent Dick Haveman in Baflo bij een schietpartij om het leven kwam.

Ook dat zegt niks, betoogt Timmer, 'maar tel je zegeningen.'

Lees ook:
- Politie schiet bewapende man in voet in asielzoekerscentrum Ter Apel
- Incidenten met mes bij COA Ter Apel zijn ‘gelukkig een uitzondering’

Meer over dit onderwerp:
112nieuws
Deel dit artikel:

Recent nieuws