Overheden waren slecht voorbereid op corona-uitbraak in azc; angst voor volksopstand in Musselkanaal

De communicatie was slecht, er waren meningsverschillen over de aanpak en het was onduidelijk wie de baas was. Dat blijkt uit een reconstructie door RTV Noord van de gang van zaken rond de corona-uitbraak in het asielzoekerscentrum in Delfzijl.

Uit deze reconstructie blijkt ook dat gevreesd werd voor een volksopstand in Musselkanaal, waar de positief geteste asielzoekers uit Delfzijl naartoe werden gebracht. 'Ik dacht: hoe kunnen ze het bedenken?!', zegt toenmalig burgemeester Yvonne van Mastrigt van Stadskanaal.

Ze weigert eerst mee te werken omdat zij, haar wethouders en de gemeenteraad bang zijn voor verzet onder inwoners van Musselkanaal. Waarom kiest ze uiteindelijk toch eieren voor haar geld?

In deze video geven verslaggevers Martin Drent, Martijn Klungel en Marten Nauta antwoord op die vraag:

Schrik in Stadskanaal

De eerste keer dat Noord-Nederland te maken krijgt met een corona-uitbraak in een azc, is eind april in Sneek. Een groep (mogelijk) besmette asielzoekers uit dat azc wordt tijdelijk overgeplaatst naar Zoutkamp.

Bijna vier maanden later gebeurt hetzelfde in het azc in Delfzijl. Donderdag 13 augustus maakt het COA (Centraal Orgaan opvang Asielzoekers) bekend dat twaalf bewoners zijn besmet met corona. Dat is een week nadat de eerste bewoner zich met klachten heeft gemeld.

De situatie wordt onhoudbaar als het aantal besmettingen toeneemt. De veiligheidsregio besluit in te grijpen en stuurt aan op tijdelijke overplaatsing van (mogelijk) besmette asielzoekers naar het leegstaande azc in Musselkanaal. Tot schrik van buurtbewoners en de politiek in de gemeente Stadskanaal.

Dit zijn de hoofdpunten:
- De ervaringen, die zijn opgedaan bij de corona-uitbraak in het azc in Sneek, lijken te worden genegeerd als hetzelfde enkele maanden later in Delfzijl gebeurt.
- Naar buiten toe straalt burgemeester Gerard Beukema van Delfzijl uit dat alles onder controle is, als meerdere bewoners van het plaatselijke azc positief zijn getest. Maar achter de schermen maakt hij zich vanaf het begin al grote zorgen, blijkt uit een vertrouwelijk stuk aan zijn ambtenaren.
- Beukema wil dat het hele azc op slot gaat. Zijn Groningse collega Koen Schuiling besluit daar als voorzitter van de Veiligheidsregio Groningen van af te zien, op advies van de GGD.
- Burgemeester Yvonne van Mastrigt beseft dat de veiligheidsregio de overplaatsing naar Musselkanaal kan afdwingen. Ze weet dat ze geen poot heeft om op te staan als ze blijft weigeren akkoord te gaan. Daarom kiest Van Mastrigt eieren voor haar geld en besluit onder voorwaarden mee te werken.
- Burgemeesters en het COA geven elkaar de schuld. Geen enkele gemeente zit te wachten op een azc, laat staan op een azc voor besmette asielzoekers. Het COA voelt zich in de steek gelaten.


1. Voorgeschiedenis: de corona-uitbraak in het azc in Sneek

Eind april krijgt het azc in Sneek te maken met een uitbraak van het coronavirus. Het centrum gaat drie dagen in lockdown. De bewoners mogen het azc niet verlaten. Dat is tegen de zin van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers.

Na een week worden ongeveer zestig asielzoekers tijdelijk overgebracht naar een kazerne in de Marnewaard bij Zoutkamp. Dat gebeurt na overleg tussen het COA, Veiligheidsregio Fryslân en de ministeries van Defensie en van Justitie en Veiligheid.

De Willem Lodewijk van Nassaukazerne in Zoutkamp (Foto: ProNews)

Niet goed voorbereid

Uit een evaluatie blijkt dat achter de schermen discussie is geweest over wie het uiteindelijk voor het zeggen heeft bij een virusuitbraak: het COA, de gemeente of de veiligheidsregio (in dit geval Veiligheidsregio Fryslân). Dat leidt tot vertraging in de besluitvorming.

Het externe bureau, dat de gang van zaken evalueert, constateert dat het COA en Veiligheidsregio Fryslân niet goed waren voorbereid op een uitbraak in het azc in Sneek.

In het evaluatierapport wordt ook geconcludeerd dat azc’s sowieso te krap zijn om bewoners in quarantaine te houden. Er wonen te veel mensen en de ruimtes zijn te klein om voldoende afstand te houden.

De uitkomsten van deze evaluatie zijn gedeeld met Veiligheidsregio Groningen, dus ook de conclusie dat een azc bij een virusuitbraak sowieso niet geschikt is voor het afzonderen van een (groeiende) groep besmette asielzoekers. Daarmee dient de vraag zich aan in hoeverre is geleerd van de gang van zaken rond de corona-uitbraak in Sneek.

Stroeve samenwerking
In het evaluatierapport over de uitbraak in Sneek staat ook de conclusie dat Veiligheidsregio Groningen zich overvallen voelde door aangekondigde overplaatsing van de groep asielzoekers uit Sneek naar Zoutkamp.
De samenwerking tussen beide veiligheidsregio’s verloopt stroef, blijkt uit het rapport: ‘Na onduidelijkheid over de testresultaten en noodzakelijke duur van de isolatie/quarantaine, kiest Groningen ervoor om de bewoners opnieuw te testen.'

2. De virusuitbraak in het azc in Delfzijl

De virusuitbraak in het azc in Delfzijl vindt plaats in augustus. Het COA onderhoudt contact met de gemeente, maar is aanvankelijk nog niet erg bezorgd. ‘Het lijkt erop dat we het hier kunnen oplossen’, appt de manager van het azc naar zijn contactpersoon op het gemeentehuis.

Een week nadat de eerste asielzoeker zich met klachten meldt, blijken twaalf bewoners besmet. Dat aantal loopt de dagen daarna verder op.

De bezorgdheid neemt toe als het aantal besmettingen in de Delfzijlster opvanglocatie groeit. Volgens het COA blijkt er nog een besmettingshaard in een andere vleugel van het azc.

Burgemeester van Delfzijl is bezorgd

De situatie leidt meteen al tot bezorgdheid bij burgemeester Gerard Beukema van de toenmalige gemeente Delfzijl. In een vertrouwelijk bericht aan zijn ambtenaren laat hij, twee dagen voordat het nieuws over de uitbraak naar buiten komt, weten dat er in het azc te weinig ruimte is om besmette bewoners in quarantaine te plaatsen.

Gerard Beukema, toenmalig burgemeester van Delfzijl (Foto: Martin Drent/RTV Noord)

Maar voor de buitenwereld schetst Beukema een ander beeld. In een interview met RTV Noord zegt hij dat de situatie onder controle lijkt: ‘In de opvang is voldoende ruimte om deze bewoners in quarantaine te houden.’

Die ruimte blijkt er niet te zijn. Het COA heeft in het azc een unit voor zes personen die in quarantaine moeten. Die zes plekken zijn al binnen een paar dagen bezet.

Quarantaine blijkt lastig

Besmette asielzoekers en hun naaste contacten krijgen de opdracht in hun eigen woonunit in quarantaine te gaan. Dat blijkt lastig. De manager van het azc in Delfzijl laat aan zijn contactpersoon op het gemeentehuis weten dat niet iedereen de coronaregels opvolgt: ‘We gaan nog strenger optreden tegen mensen die zich niet aan de quarantaine houden.’

Het azc is gehuisvest in woonunits op de voormalige locatie van de zeevaartschool. De gangen zijn maar anderhalve meter breed, waardoor het vrijwel onmogelijk is om genoeg afstand te houden. Er zijn zes keukens, die elk gebruikt worden door vijftig à zestig volwassenen.

Een gang in het azc van Delfzijl (Foto: COA)

Bovendien is het hoogzomer. De temperatuur loopt dagelijks op tot rond de dertig graden. De units hebben een plat dak en geen airconditioning, waardoor de temperatuur nog verder stijgt. Zie dan maar eens iedereen zover te krijgen zich aan de quarantaineregels te houden.

Er is na 'Sneek' onvoldoende nagedacht bij het COA
Gerard Beukema, burgemeester Delfzijl

Verontruste reacties

Het aantal besmettingen loopt in de dagen daarna op. Op het gemeentehuis van Delfzijl komen vier verontruste reacties binnen en ook op de sociale media klinkt de roep om een lockdown van het azc, constateert de gemeente.

Asielzoekers stoppen met het schoonmaken van de winkelkarretjes bij de Jumbo in de buurt en de kinderen gaan niet meer naar school. Maar zij kunnen zich nog altijd vrij bewegen door de havenstad.

Terwijl Beukema er bij het COA op aandringt om de asielzoekers voorlopig binnen de hekken van de opvang te houden, zegt de GGD dat een lockdown niet nodig is. De veiligheidsregio volgt dat advies op. Dit zorgt voor kritische vragen in de gemeenteraad.

Onhoudbare situatie

Op vrijdag 21 augustus sijpelen de berichten door dat de situatie in het azc in Delfzijl onhoudbaar wordt. Inmiddels zijn 25 bewoners positief getest. Het COA en de GGD willen dat ze zo snel mogelijk worden overgeplaatst naar een andere locatie, samen met bewoners met wie ze direct contact hebben. Maar waarheen?

3. De overplaatsing naar Musselkanaal

Koen Schuiling, de voorzitter van de Veiligheidsregio Groningen, beseft inmiddels dat er snel moet worden ingegrepen. Maar waar laat je zo snel tientallen asielzoekers die (mogelijk) zijn besmet met corona?

Koen Schuiling, voorzitter van de veiligheidsregio (Foto: Tristan Braakman/RTV Noord)

Weinig bestuurders zitten te wachten op zo’n groep binnen zijn of haar gemeente of veiligheidsregio. Het COA kampt sowieso al met overvolle azc’s, los van het feit dat een bewoond azc eigenlijk niet geschikt is voor de opvang van besmette mensen.

Het toeval wil dat het COA op het punt staat het leegstaande azc in Musselkanaal weer in gebruik te nemen. Het is op korte termijn de enige beschikbare plek voor opvang van de besmette asielzoekers uit Delfzijl. Schuiling doet een beroep op Yvonne van Mastrigt, dan nog de burgemeester van Stadskanaal.

Stadskanaal ligt dwars

Maar die zit bepaald niet te springen om de komst van besmette asielzoekers. Als het COA donderdag 20 augustus aangeeft dat de eerste bus asielzoekers de volgende dag komt, houdt Van Mastrigt dit tegen.

Het asielzoekerscentrum in Musselkanaal (Foto: Martin Drent/RTV Noord)

Vrijdagavond 21 augustus, 19.28 uur: Van Mastrigt appt Schuiling dat zij en haar wethouders niet zomaar akkoord gaan met de komst van de besmette asielzoekers uit Delfzijl naar Musselkanaal.

Spoedoverleg

Intussen roept de burgemeester de fractievoorzitters van de gemeenteraad dezelfde avond bijeen in een spoedvergadering. Die begint om 21.45 uur. Volgens de notulen van die vergadering verzekert Van Mastrigt de aanwezigen dat het college alleen wil meewerken aan de opvang van de asielzoekers uit Delfzijl ‘als het COA de garantie kan geven dat er geen gevaar ontstaat voor de inwoners van Musselkanaal.'

Gevolgd door: ‘De gemeente heeft echter geen wettelijke basis om dat af te dwingen. Daarom is de voorzitter van de veiligheidsregio van plan om het azc Musselkanaal aan te wijzen als quarantaine-locatie. Dat zal morgen met ingang van 12.00 uur gebeuren.'

'Kans op blokkades'

Dat de fractievoorzitters zich hier niet zomaar bij neerleggen, blijkt uit het vervolg van het WhatsApp-verkeer op zaterdagochtend tussen Van Mastrigt en Schuiling. Zij appt Schuiling dat in Musselkanaal veel verzet wordt verwacht, mogelijk zelfs met blokkades:

Een passage uit het appgesprek tussen Van Mastrigt en Schuiling (Foto: Bewerking RTV Noord)

Een burgemeester tussen twee vuren. Aan de ene kant een gemeenteraad met vragen en twijfels, anderzijds een voorzitter van de veiligheidsregio, die - als puntje bij paaltje komt - het laatste woord heeft.

Hekken en beveiligers

Van Mastrigt beseft dat meewerken meer oplevert dan dwarsliggen. Wel stelt ze een aantal eisen om de veiligheid van de inwoners van het dorp te garanderen, vertelt ze in Noord Vandaag: hekken om het terrein en permanent aanwezig ‘goed opgeleid veiligheidspersoneel’. En uiterlijk na zeventien dagen moet het gebouw weer leeg en ontsmet worden opgeleverd voor de geplande opvang van niet-besmette asielzoekers.

Schuiling gaat akkoord met deze voorwaarden. Van Mastrigt stemt in met de komst van de besmette asielzoekers uit Delfzijl. Het gaat om 25 mensen die ziek zijn en maximaal negentig tot honderd mensen in totaal die in quarantaine moeten.

(Mogelijk) besmette asielzoekers weken eerder uit naar Musselkanaal (Foto: ProNews)

'Hoogst onwenselijke situatie'

Ondertussen heeft Schuiling niet alleen een ‘hotline’ met Van Mastrigt, maar ook met de GGD en het COA. De GGD geeft instructies voor te verlenen gezondheidszorg. Het COA moet ervoor zorgen dat die instructies en de andere geëiste maatregelen worden uitgevoerd.

Haast is geboden, want in Delfzijl is sprake van een ‘hoogst onwenselijke situatie', zoals Schuiling het naderhand verwoordt. Maar het COA kan niet zomaar afdwingen dat de asielzoekers binnen de hekken van het azc blijven. Dat is alleen mogelijk als de voorzitter van de veiligheidsregio een noodbevel afkondigt en dat gebeurt ook.

Het is aan het COA om tot een oplossing te komen
Koen Schuiling, voorzitter Veiligheidsregio Groningen

Op zaterdagochtend kondigt Schuiling het noodbevel af (hier te lezen) en daarmee is de weg vrij voor de overplaatsing van de besmette bewoners van het azc in Delfzijl. Enkele uren later arriveren de eerste asielzoekers in Musselkanaal.

Als Schuiling zondagochtend – opnieuw via WhatsApp - bij Van Mastrigt informeert hoe de afgelopen avond en nacht zijn verlopen, antwoordt ze dat er ‘gedoe’ was met asielzoekers die uit het raam zouden zijn geklommen om buiten te roken.

Een passage uit een appwisseling tussen Van Mastrigt en Schuiling (Foto: Bewerking RTV Noord)

Naderhand wordt duidelijk dat het om medewerkers van het COA gaat. Het misverstand geeft wel aan dat de burgemeester op dat moment nog niet gerust is op een ordelijk verloop.

De conversatie via WhatsApp tussen beide gezagsdragers gaat verder. Wat in het vervolg ter sprake komt, blijft onduidelijk. Dit deel is zwart gemaakt in de transcriptie die RTV Noord heeft opgevraagd.

Een deel van de papieren die RTV Noord in handen kreeg na het Wob-verzoek (Foto: Bewerking RTV Noord)

4. Het 'quarantainehotel' in Haren

Op 26 augustus eist Schuiling in een brandbrief dat het COA zo snel mogelijk speciale opvanglocaties realiseert voor asielzoekers die zijn besmet met het coronavirus. Milo Schoenmaker, de landelijke bestuursvoorzitter van het COA, wil niets liever. Maar waar? Schoenmaker beklaagt zich op zijn beurt over het gebrek aan medewerking van burgemeesters.

Begin september verlaat de laatste asielzoeker uit Delfzijl het azc in Musselkanaal. In oktober wordt het vroegere Nescio-hotel in Haren ingericht als noodopvang voor besmette asielzoekers uit Groningen, Friesland en Drenthe. Dat blijkt niet voor niets. In november krijgt het COA te maken met een nieuwe corona-uitbraak in het azc in Assen, kort daarna gevolgd door een uitbraak in het azc in Ter Apel

De noodlocatie voor besmette asielzoekers, het voormalige Nescio-hotel in Haren (Foto: Martin Drent/RTV Noord)

Ook een quarantaine-opvang in Pekela?
Het COA heeft niet alleen het leegstaande hotel in Haren op het oog, blijkt uit een brief van Schuiling van 22 oktober. Daarin staat dat COA-bestuursvoorzitter Milo Schoenmaker contact zal opnemen met burgemeester Jaap Kuin van Pekela om een geschikt gebouw te vinden voor een tweede noodopvang voor besmette asielzoekers.
Volgens het COA is het om uiteenlopende redenen niet tot een gesprek met Kuin gekomen. Kuin ontkent dat hij een officieel verzoek van het COA heeft gekregen. ‘Wij hebben ook nooit een locatie aangeboden, wij hebben alleen in kaart gebracht welke locaties leeg staan. Daar is ook alles mee gezegd.’

5. Reacties

Van Mastrigt: 'Zo gaan wij niet met elkaar om in dit land'

Toenmalig burgemeester van Stadskanaal Yvonne van Mastrigt voelde zich voor het blok gezet door het COA:

'Ik werd op donderdagavond 20 augustus gebeld door iemand van het COA die eigenlijk de volgende dag al besmette asielzoekers vanuit Delfzijl naar Musselkanaal wilde verhuizen. Omdat Musselkanaal op een haar na klaar was en op het punt stond om in gebruik genomen te worden. Ik dacht: wat maken ze ons nou. Hoe krijgen ze het voor elkaar om dat te bedenken?’

Niet bespreekbaar

Van Mastrigt legt uit waarom ze de komst van de asielzoekers de dag na het COA-telefoontje tegenhield: 'Dat was echt op geen enkele manier bespreekbaar. Zo gaan wij niet met elkaar om in dit land. Als we met elkaar een ingewikkeld probleem hebben op te lossen, dan is er heel veel mogelijk, maar altijd in gesprek. We gaan elkaar niet verrassen en zeker de bevolking van Musselkanaal niet.'

Yvonne van Mastrigt, toenmalig burgemeester van Stadskanaal (Foto: Eigen Foto)

Boze en verontwaardigde bevolking

Er waren inderdaad signalen dat de inwoners van Musselkanaal in opstand zouden komen, maar dat bleek mee te vallen, vertelt Van Mastrigt: ‘Wat we gedaan hebben is onze voelsprieten goed uitgezet. (...)Daar hoorden we ook wel hoeveel boosheid en verontwaardiging erin zat. Maar er was uiteindelijk ook begrip: we moeten er samen voor gaan staan. Dus we hadden het beeld dat de boosheid er mocht zijn, maar dat het niet tot actie zou overgaan en dat is gelukkig ook waar geworden.'

Schuiling: het COA is verantwoordelijk

Voorzitter van Veiligheidsregio Groningen Koen Schuiling geeft aan dat hij inderdaad de overplaatsing naar het azc Musselkanaal had doorgedrukt, als Stadskanaal was blijven weigeren mee te werken: 'Als de gemeenteraad zou hebben gezegd: we willen dat niet, dan had dat een heel vervelende situatie opgeleverd. Want dan moet je als veiligheidsregio - omdat je ook andere belangen hebt - nadenken over de vraag: gaan we een aanwijzing geven of niet. Door goed overleg zijn we gelukkig helemaal niet in situatie terechtgekomen.'

Penibele huisvestingssituatie

Schuiling zegt dat hij na de eerdere corona-uitbraak in het azc in Sneek - waarbij Veiligheidsregio Groningen ook betrokken raakte - het COA heeft gewezen op de risico's van een nieuwe uitbraak in een azc.

Ik ben geen arts, ik ga over de openbare orde en veiligheid
Koen Schuiling, voorzitter Veiligheidsregio Groningen

Wat hem betreft is het COA verantwoordelijk voor het uit de hand lopen van de situatie in het azc in Delfzijl: 'We hebben contact gehad met het COA over de toch wel penibele huisvestingssituatie. Maar wij kunnen op zo'n situatie wijzen, het is aan het COA om tot een oplossing te komen.'

Op advies van de GGD besloot Schuiling dat het niet nodig was dat het azc in Delfzijl in lockdown ging, zoals eerder in Sneek wel gebeurde. Daarover zegt hij nu: 'Of een lockdown had geholpen, weet ik niet. Ik ben geen arts, ik ga over de openbare orde en veiligheid. U vraagt me iets waar medici over gaan.'

Beukema: ‘Mensen voelden zich onveilig'

Burgemeester Gerard Beukema van de voormalige gemeente Delfzijl toont begrip voor het besluit van Schuiling af te zien van een lockdown van het azc in de havenstad.

Maar net als zijn collega Van Mastrigt in Stadskanaal had ook hij te maken met ongeruste reacties: 'Ik kreeg meerdere signalen uit de samenleving van mensen die aangaven zich onveilig te voelen, want asielzoekers begeven zich ook in de lokale samenleving. Daar heb ik ook meerdere malen over gesproken met de voorzitter van de veiligheidsregio.'

Noodlot van een burgemeester

Beukema: 'Dat is een beetje het noodlot van een burgemeester onder de noodverordening. Hij heeft zijn bevoegdheden overgedragen aan de veiligheidsregio. Nu de nieuwe COVID-wet er is, is de situatie weer veranderd. Maar op dat moment gold het primaat van de veiligheidsregio.'

Volgens de burgemeester was er bovenal te laat gehandeld door de Rijksoverheid, waar het COA onder valt: 'Er is na 'Sneek' bij het COA onvoldoende nagedacht over de vraag: hoe gaan we dat in de toekomst oplossen? De oplossing die toen gevonden is, is een tijdelijke oplossing die daarna niet meer beschikbaar was. We stonden toen in augustus met lege handen.'

COA: we hebben gedaan wat we konden

Het COA zegt alles gedaan te hebben wat binnen de mogelijkheden lag. ‘Er is met man en macht gewerkt om dit goed door te komen. We hebben de bewoners voorgelicht en alle adviezen van het RIVM opgevolgd. De besmette bewoners en de schil daaromheen zijn direct in isolatie of quarantaine geplaatst’, zegt regiomanager Corina Deekens.

Corina Deekens, regiomanager COA Noord-Nederland (Foto: Martin Drent/RTV Noord)

Na de eerste vijftien besmettingen in de opvang in Delfzijl leek de situatie volgens Deekens onder controle. ‘Een paar dagen lang kwamen er geen nieuwe besmettingen bij. Daarna wel weer; dat kwam eigenlijk uit een andere hoek van het azc. Dat hadden wij ook niet voorzien, dat kan niemand voorzien. Daar word je door overvallen.’

Moeizame gesprekken

Het COA wilde al langer een uitwijklocatie voor besmette asielzoekers, maar volgens Deekens kreeg zij van geen enkele gemeente medewerking: ‘Het is al moeilijk om in gesprek te gaan met gemeenten over een asielzoekerscentrum. Het gesprek wordt nóg ingewikkelder als je het gaat hebben over eventueel besmette, zieke bewoners. Dus dat ging gewoon heel moeizaam dat gesprek.’

Deekens is opgelucht als die gewenste noodopvang er uiteindelijk komt in Haren. Het gebeurt volgens haar wekelijks dat asielzoekers daar naartoe moeten. De opvangcapaciteit lijkt vooralsnog voldoende voor Noord-Nederland: ‘De opvang heeft tot nu toe één keer bijna vol gezeten. We hopen ook dat dit voldoende is voor de komende periode.’

Verantwoording
Deze reconstructie is gebaseerd op informatie die is verkregen door een beroep te doen op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Er zijn zeven verzoeken gedaan bij de betrokken instanties en overheden. Alle notulen van overleggen, notities, evaluaties en WhatsApp-verkeer over de corona-uitbraken in Sneek en Delfzijl zijn opgevraagd.

Deze reconstructie is gemaakt door Martin Drent, Martijn Folkers, Martijn Klungel, Marten Nauta en Eddy Zwerver.

Meer over dit onderwerp:
coronavirus zorg vluchtelingen aanmeldcentrum
Deel dit artikel:

Recent nieuws