Friese ‘herenclub’ verdeelt en heerst over de miljoenenerfenis Friesland Bank

Stichting FB Oranjewoud, de erfgenaam van Friesland Bank is een van de rijkste vermogensbeheerders van Noord-Nederland. In 2012 kreeg de stichting 126 miljoen euro om bedrijvigheid en cultuur in het Noorden te stimuleren.

Dat klinkt mooi, maar de gedachte achter het investeringsbeleid is een raadsel. Ook is het totaal onduidelijk hoeveel geld er nog in de pot zit. Het beheer van de miljoenen is in handen van drie mannen die aan niemand verantwoording hoeven af te leggen. Onder hun bewind lijkt FB Oranjewoud zich steeds verder te ontwikkelen tot vastgoedondernemer en durfinvesteerder die grote risico’s neemt en vriendjespolitiek niet schuwt.

Lezen van dit stuk neemt een minuut of vijftien in beslag, maar dan weet je hoe de miljoenen van de Friesland Bank worden besteed.

Bij FB Oranjewoud houden ze niet zo van pottenkijkers. Het statige, witte landhuis waar de stichting resideert, ligt in de koninklijke bossen van het gelijknamige landgoed in het plaatsje Oranjewoud bij Heerenveen, waar op een zonnige middag veel wandelaars op pad zijn. Een gietijzeren hek voor de oprijlaan houdt ongewenste bezoekers buiten. ‘Geen toegang voor onbevoegden’ staat op een bordje.

Herenclub

Binnen de muren van het illustere onderkomen beslist een ‘ouderwetse herenclub’ achter gesloten deuren over de flinke pot geld van de stichting, die mede-eigenaar is van Groningen Airport Eelde en tot voor kort de baas was over krantenbedrijf NDC. Het geld van de stichting is afkomstig uit de nalatenschap van Friesland Bank. Die tot dan toe onafhankelijke bank kwam in 2011 in zwaar weer terecht en werd in april 2012 overgenomen door Rabobank.

Tijdens de overnameonderhandelingen is afgesproken dat er een bruidsschat afkomstig uit de reserves van Friesland Bank op de rekening van de Stichting Fryslân Boppe gestort zou worden.

Dat ging volgens het jaarbericht 2012 van Friesland Bank in totaal om 126 miljoen euro, bestaande uit ruim 4,5 miljoen aandelen Van Lanschot, een cashbetaling van 25 miljoen euro en het Fries Erfgoed, waaronder het Landgoed Oranjewoud, en een kunstcollectie.

Fryslân Boppe

Het doel van de stichting - later omgedoopt tot Stichting FB Oranjewoud - is om het sociaal, economisch en cultureel klimaat in Friesland te versterken. Dat uit zich in donaties aan kaatswedstrijden, culturele evenementen zoals het Oranjewoud Festival en het Zomerconcert Landgoed Lauswolt, maar ook in deelnemingen in bedrijven, zoals het onlangs verkochte Gronings - Friese krantenbedrijf NDC, aardewerkfabrikant Koninklijke Tichelaar en, recent, Groningen Airport Eelde.

‘Fryslân Boppe’ betekent ‘Friesland Bovenaan’. ‘Onze oorsprong ligt in Friesland en zo voelen we dat ook’, zegt voorzitter Jorrit Volkers van FB Oranjewoud in het zakenblad Ondernemend Friesland. ‘Het geld waarmee we werken hebben we niet zelf verdiend, dat is voortgekomen uit de Friese economie en dat willen we ook graag teruggeven aan de Friese samenleving. Alles wat we opbrengen gaat daarom rechtstreeks terug naar het Friese bedrijfsleven, de sport of cultuur.’

Verantwoording en werkwijze
Dit onderzoek is een samenwerking tussen Follow the Money en de noordelijke regionale omroepen RTV Noord, RTV Drenthe en Omrop Fryslân. Voor dit artikel zijn tientallen gesprekken gevoerd met betrokkenen in Friesland, Groningen en Drenthe. Niet alle bronnen waren bereid om on-the-record met ons te praten. Om hun informatie te controleren, hebben we uitspraken geanonimiseerd aan andere bronnen voorgelegd. Hierdoor konden we de betrouwbaarheid van de informatie verifiëren en is het beeld ontstaan dat we in dit verhaal hebben geschetst. De namen van de bronnen zijn bekend bij de hoofdredacties. Ook met het bestuur van FB Oranjewoud hebben we uitgebreid gesproken. Hun reactie is verwerkt in een kader onderaan deze tekst.

Ideële stichting of durfinvesteerder?

Ondanks de ‘zware verantwoordelijkheid’ die Volkers zegt te voelen, slaat FB Oranjewoud direct na de oprichting in 2012 een koers in waarbij risico's en speculatie niet worden geschuwd. Daarmee loopt de stichting welbewust gevaar het haar toevertrouwde geld te verliezen.

Ongebruikelijk voor een stichting met een ideëel oogmerk: die is er doorgaans op gericht het fonds in stand te houden. Hoewel veel investeringen onmiskenbaar risicovol zijn, zegt voorzitter Volkers dat hij het niettemin zijn taak vindt het fonds van FB Oranjewoud overeind te houden.

Oud-directeur Douwe Keizer (80) van Friesland Bank ziet echter iets heel anders gebeuren: ‘Ze hebben er een beleggingsinstelling van gemaakt’, zegt hij. Keizer was van 1991 tot 1997 directeur van Friesland Bank.

Hij had een heel ander beeld voor ogen. Mocht het ooit op de een of andere manier mislopen met zijn bank, dan zou het vrijkomende vermogen besteed moeten worden aan maatschappelijke en culturele doelen in Friesland.

Hij had er persoonlijk voor geijverd dat die voorwaarde werd opgenomen in de statuten, toen in 1994 de bank werd omgevormd van coöperatie tot een NV. ‘Mijn intentie was beslist niet dat er met het geld geparticipeerd zou worden in bedrijven’, verklaart Keizer. ‘Maar FB Oranjewoud is een durfkapitalist geworden. Dat zie ik als een verlies.’ Keizer is er na zijn afscheid in 1997 al een tijdje uit, maar het steekt hem hoe er nu met het geld uit de verkoop van Friesland Bank wordt omgegaan.

Riskant

De risicovolle investeringsstrategie van FB Oranjewoud blijkt voor het eerst wanneer de stichting bij oprichting niet alleen 25 miljoen euro in cash van de Rabobank ontvangt, maar bovendien aandringt om 4,5 miljoen aandelen in de bank Van Lanschot over te nemen.

Dat laatste is riskant: de aandelenkoers was tijdens de kredietcrisis vanaf 2008 dramatisch gedaald. Toenmalig bestuurslid van FB Oranjewoud, Jan de Vries, ging ervan uit dat de koers wel weer zou aantrekken.

Friesland Bank, met 23 procent van de Van Lanschot-aandelen in haar portefeuille, had al eerder geprobeerd van die aandelen af te komen – zonder succes. Ook Rabobank wilde ze graag kwijt.

Voorzitter Jorrit Volkers vertelt hier een heel ander verhaal. Hij zegt dat FB Oranjewoud geen keus had; de stichting werd gedwongen de aandelen over te nemen, iets wat door Rabobank stellig wordt ontkend. Over hoe dit precies is gegaan wil Volkers on-the-record geen uitspraken doen.

De koersstijging waar FB Oranjewoud-bestuurslid De Vries op rekent blijft uit. In hetzelfde jaar keldert de waarde van een aandeel Van Lanschot naar 11,63 euro. De stichting ziet 41 miljoen euro virtueel verdampen. Uiteindelijk slaagde FB Oranjewoud er in 2014 toch in het hele pakket te verkopen voor, naar schatting, 70 miljoen euro.

Telkens bijspringen

De volgende risicovolle stap van FB Oranjewoud was de overname van de Noordelijke Dagblad Combinatie (NDC) in 2013. Dit mediabedrijf is uitgever van onder andere de Leeuwarder Courant, het Dagblad van het Noorden, het Friesch Dagblad en een aantal huis-aan-huisbladen.

FB Oranjewoud nam een belang van een kleine vijftig procent, de andere aandelen gingen naar ING (33%) en de ideële stichting Je Maintiendrai Fonds (17,78%). Later nam FB Oranjewoud ook de aandelen van ING over, waardoor het 82,22 procent in handen kreeg. Op het moment van overname was het allesbehalve zeker dat het bedrijf het zou redden. Het kampte op dat moment met een schuld van 180 miljoen euro.

De afgelopen jaren moest FB Oranjewoud als aandeelhouder telkens opnieuw bijspringen om het mediaconcern te helpen. Want tussen 2013 en 2019 maakte het bedrijf alleen in 2015 en 2016 een winst van elk jaar 2,8 miljoen euro. In de andere jaren draaide het bedrijf met flink verlies (2013: -8 miljoen, 2014: -2,25 miljoen, 2017: -5,2 miljoen, 2018: -4,9 miljoen, 2019 -10,9 miljoen euro).

Zo was in 2018 3,6 miljoen euro nodig ter versterking van het eigen vermogen. En via een zogenoemde letter of comfort stelde FB Oranjewoud zich eind 2019 garant voor het opvangen van maximaal 2,8 miljoen euro aan tegenvallers, zodat het voortbestaan van NDC was verzekerd. Ook mocht NDC een achtergestelde lening van 5,5 miljoen euro van de aandeelhouders later aflossen. Om een afvloeiingsregeling te kunnen betalen, verstrekte FB Oranjewoud nog een extra lening van vijf miljoen euro. Een belangrijke bijdrage was ook de overname van de schulden van NDC bij ING in 2015. Daarmee was een bedrag van 22,5 miljoen euro gemoeid.

De bestuurders van FB Oranjewoud hadden geen idee van de krantenwereld
Gert Jan Oelderik - oud NDC-topman

In de media werd de overname als een redding gevierd. Geheel in lijn met de statuten van FB Oranjewoud was een bedrijf met een cultureel-maatschappelijke betekenis voor het Noorden bewaard gebleven. Betrokkenen plaatsen echter vraagtekens bij deze ‘redding’. Volgens Gert Jan Oelderik, van 2011-2013 CEO van NDC Mediagroep, gebeurde de overname weliswaar met goede bedoelingen, maar bleek de ambitie van een autonoom noordelijk mediabedrijf niet haalbaar.

‘Ze hebben er wel voldoende geld in gestopt, maar dat was het dan ook’, aldus Oelderik. ‘De bestuurders van FB Oranjewoud hadden geen idee van de krantenwereld, daarom haalden ze management binnen dat de sector wel kende. Alleen vertrok dat al snel weer en daarna is er niet meer snel genoeg doorgepakt en geïnnoveerd.’ In 2020 is het zwaar verlieslijdende krantenconcern verkocht aan de Belgische krantenmagnaat Mediahuis.

Volkers vindt dit jammer voor het Noorden, maar geeft toe dat FB Oranjewoud te klein was om het mediabedrijf draaiende te houden: ‘Als je naar de toekomst van NDC keek en naar de investeringen die nodig zijn om naar de nieuwe wereld toe te gaan, dan waren we daarvoor gewoon te klein en niet professioneel genoeg.’

Behouden voor het Noorden

De gang van zaken rond NDC past in een patroon van het investeringsbeleid van FB Oranjewoud dat betrokkenen schetsen: de stichting stapt in bedrijven om ze te behouden voor Friesland of het Noorden, zonder altijd even goed te hebben uitgezocht hoe en of dat kan.

Persoonlijke voorkeur van het bestuur van FB Oranjewoud lijkt een grote rol te spelen in de selectie van participaties. Bijbeldrukker Jongbloed lijkt bijvoorbeeld een keuze van de zeer gelovige Jorrit Volkers. Ook aardewerkfabrikant Koninklijke Tichelaar uit Makkum – opgericht in 1572 – heeft als oudste bedrijf van Nederland nostalgische waarde.

Herkenbare gemene deler van de participaties van FB Oranjewoud is wel de opvatting dat de bedrijven behouden blijven voor het Noorden. FB Oranjewoud stelt dat persoonlijke voorkeuren nooit een rol spelen, maar dat alle investeringsbeslissingen unaniem door het bestuur worden genomen.

Een vliegveld voor één euro

In 2020 breidt FB Oranjewoud haar portefeuille uit met opnieuw een verrassende investering: Groningen Airport Eelde. Hiermee is weliswaar geen geld gemoeid; de stichting mag de aandelen van de gemeente Groningen (26 procent) voor 1 euro overnemen en weet te bedingen ook in de toekomst geen geld in het vliegveld te hoeven steken.

Opmerkelijk is de overname wel. Het vliegveld verkeert namelijk in zwaar weer en het ziet er niet naar uit dat dit de komende jaren verandert. De stichting zegt ‘kennis en kunde’ te willen brengen voor de bedrijven rondom het vliegveld, bijvoorbeeld over het ontwikkelen van elektrisch vliegen of door innovatie met drones.

Van deze plannen is tot nu toe nog niets te zien. Het liefst zou de stichting de aandelen echter overdragen aan de Provincie Friesland, zegt Jorrit Volkers: ‘Wat we eigenlijk graag willen, is dat de provincie Friesland van ons de aandelen overneemt, zodat de drie provincies gezamenlijk aandeelhouders zijn van GAE.’

Vastgoedprojecten

Naast investeringen in cultuur en bedrijven, stort de stichting zich ook steeds meer op vastgoedontwikkeling. Hiervoor zijn in 2017 twee aparte bv’s opgericht. Hoewel de stichting zegt geen vastgoedontwikkelaar te worden, is ze inmiddels op de grond van drie participaties bezig met bouwprojecten.

Het eerste grote project is de ontwikkeling van de Media Innovatie Campus in Leeuwarden. NDC is dan wel verkocht, maar het pand in Leeuwarden heeft FBO nog in bezit. Dat had de stichting in 2017 overgenomen van NDC om de schulden van het bedrijf te verlichten. Op de nieuwe campus moeten media-opleidingen een plek krijgen, in combinatie met kantoorruimte.

Op het oude terrein van aardewerkfabrikant Koninklijke Tichelaar werkt FB Oranjewoud aan een ander project: Samen met woningbouwcorporatie Elkien en zorgaanbieder Patyna wil de stichting investeren in 32 zorgwoningen, vijf woningen voor senioren en zeven gewone appartementen.

Ook op het terrein van bijbeldrukkerij Jongbloed werkt FB Oranjewoud aan een woningbouwproject.

Hoe staat FB Oranjewoud er financieel voor?
Hoeveel de investeringen van FB Oranjewoud opleveren, is onduidelijk. Dit heeft te maken met de structuur waarin de ondernemingen zijn ondergebracht. De stichting FB Oranjewoud is enige aandeelhouder van de FB Oranjewoud Holding. Onder deze holding valt de bv FB Oranjewoud Participaties. Daarin zijn alle deelnemingen ondergebracht.
De stichting zelf publiceert geen jaarcijfers. Opbrengsten uit investeringen worden geconsolideerd in de jaarcijfers van de FB Oranjewoud Holding maar die zijn uiterst summier en vertraagd (de cijfers over 2019 zijn nog steeds niet bekend).
Uit deze jaarcijfers blijkt dat de Holding zware verliezen leed en dat de verliezen oplopen. In 2016 was er nog een kleine min van 142.000 euro, in 2017 was dat een verlies van 8 miljoen euro en in 2018 ging het om een nettoverlies van 15 miljoen euro.
Daar komt bij dat het eigen vermogen van FB Oranjewoud Holding negatief is (-7,5 miljoen euro). De holding leunt bovendien zwaar op geleend geld, met een totale schuld van 94 miljoen euro in 2018. Ook de schuld loopt op. In 2017 was dat nog een kleine 70 miljoen euro en in 2016 57,6 miljoen. Dit geld is geleend bij de stichting (zie het kader onderaan).
Het is ook niet van alle participaties bekend hoe ze ervoor staan. De meeste bedrijven zijn klein en hoeven daarom maar beperkt jaarcijfers te verstrekken. Van sommige is wel duidelijk dat ze in zwaar weer verkeren.
Bouwer van windmolenmasten Steel Tower Euro Group in Hoogezand staat bijvoorbeeld op omvallen. Ook het landgoed Lauswolt bij Beetsterzwaag leidt al jaren een financieel kwijnend bestaan. Yachtontwerper Vripack in Sneek is bezig met een reorganisatie waarbij vijftien van de in totaal veertig banen verdwijnen. Bijbeldrukkerij Jongbloed leed in 2019 verlies en ook Groningen Airport Eelde staat er slecht voor. Volgens FB Oranjewoud sloot Jongbloed 2020 af met een ‘winstje’.
De participaties zeggen wel blij te zijn met FB Oranjewoud als aandeelhouder, want de stichting verwacht geen snel rendement. ‘Het gaat hen om het imago en het versterken van de regio op de lange termijn, dat is heel fijn’, zegt Bart Bouwhuis, partner bij Vripack.
Siep Slagman van wasserijbedrijf Rentex bevestigt dit beeld: ‘We zijn een familiebedrijf en een belangrijke werkgever in het noorden, dat vindt FB Oranjewoud belangrijk. De samenwerking gaat in goede harmonie. Maar we kenden de mensen ook al, dat scheelt.’
Dat laatste geldt voor de meeste participaties. Ze waren of eerder al klant bij Friesland Bank, of kenden de bestuurders van FB Oranjewoud via een andere weg voordat de stichting in de bedrijven stapte.

‘Onderkoning van Friesland’

Voor de buitenwacht blijft de investeringsstrategie van FBO in nevelen gehuld. Strategie en beweegredenen om in bepaalde bedrijven te stappen zijn niet openbaar. De bestuursleden bepalen hun beleid achter gesloten deuren.

Dat bestuur bestaat uit drie mannen die hun sporen hebben verdiend in het bedrijfsleven. Penningmeester Tjeerd van der Hoek runde wijnhandel Baarsma Wine Group die hij in 2017 heeft verkocht. Secretaris Jetze Botma heeft een eigen consultancybedrijf en verdiende eerder zijn geld bij de ontwikkelaar van labapparatuur BD Kiestra.

De meest opvallende figuur is voorzitter Jorrit Volkers (61). Zoals bronnen zeggen: ‘FBO, dat is Jorrit Volkers’ en ‘Hij is de onderkoning van Friesland’. Of, iets anders verwoord: ‘Jorrit Volkers lijdt aan een Messiascomplex. Hij wil Friesland redden.’

Jorrit Volkers lijdt aan een Messiascomplex. Hij wil Friesland redden
Bronnen rondom FB Oranjewoud

De geboren Fries was betrokken bij de oprichting van de stichting en is sinds 2011 voorzitter. Hij deed daarvoor al via accountantskantoor Deloitte werk voor Friesland Bank. In zijn bijna dertigjarige loopbaan voor Deloitte heeft hij er diverse functies bekleed. Zo was hij vestigingsdirecteur in Leeuwarden en ‘regiomarktleider Noord’.

Tot 2011 was hij bovendien lid van de Raad van Bestuur van Deloitte. Volkers is een drukbezet man met tientallen nevenfuncties. Zo is hij voorzitter van de ‘Verkiezing Friese Onderneming van het Jaar’ en betrokken bij diverse culturele instellingen en evenementen. Ook is hij voorzitter van de stichting Bevrijdingsfestival Fryslân. Allemaal goed voor de zichtbaarheid en een gelegenheid om zijn rol als spil in het noordelijke web te vergroten.

Uit gesprekken met Volkers zelf en met mensen die direct met hem hebben samengewerkt, komt een beeld naar voren van een man met passie voor Friesland: aimabel en charmant, maar ook iemand die geen tegenspraak duldt.

Jorrit Volkers (Foto: Eigen foto/FB Oranjewoud)

Bijzondere hobby

Een man met een bijzondere hobby: op een industrieterrein in Leeuwarden heeft hij een loods verbouwd waarin hij legervoertuigen en andere militaria verzamelt. Op vliegbasis Leeuwarden staat een historische Hawker Hunter straaljager die hij gefinancierd heeft samen met een oude bekende, Age Offringa, voormalig voorzitter van de Raad van Commissarissen van NDC en oud-CEO van Friesland Bank.

Offringa is niet de enige kennis uit het bedrijfsleven met wie hij nauwe banden onderhoudt. Volkers heeft als consultant en vestigingsdirecteur voor Deloitte, waar hij op dit moment partner en adviseur voor vermogende particulieren is, alsook in zijn tijd bij FB Oranjewoud een groot netwerk opgebouwd. Niet alleen in het bedrijfsleven, maar ook in de politiek.

Zo vertelt Henk Koopmans, oud-directeur van Sensor Universe en medeoprichter van het Good Governance Centre, dat hij Volkers vaak tegen kwam. ‘Dan was hij vaak in gezelschap van bestuurders, zoals gedeputeerden en burgemeesters.’ De lijntjes waren kort, wil hij maar aangeven. Een beeld dat Volkers zelf bevestigt: ‘We hebben veel contact met de provincie Friesland en ook Rijzebol en Bijl (gedeputeerden in Groningen en Drenthe, red.) weten me nu te vinden.’

Deze contacten leggen hem geen windeieren. Ook het vliegveld Eelde is op deze manier in het vizier van FBO gekomen, zegt Leendert Klaassen, voorzitter van de Raad van Commissarissen van Groningen Airport Eelde: ‘De oud-burgemeester Den Oudsten (van Groningen, red.) kende de stichting, hij had zelf in Friesland gewoond. Hij heeft ze benaderd. Zijn opvolger, burgemeester Koen Schuiling is er toen mee doorgegaan.’

Dubbele petten

Noord-Nederland is een kleine wereld, en Friesland al helemaal. Contacten zijn daar al snel nauw, iedereen kent elkaar – letterlijk. Het is bovendien beleid bij FB Oranjewoud dat een van de bestuurders ook een functie heeft als commissaris of adviseur bij de participaties. Dat is op zich niet ongebruikelijk voor een investeringsmaatschappij. Het wordt problematisch wanneer bestuurders hun functies vermengen en met dubbele petten op zaken doen.

Dat laatste kwam nogal duidelijk naar voren na de overname van krantenbedrijf NDC door FB Oranjewoud. Direct nadat de handtekeningen waren gezet, verschenen er enkele tientallen adviseurs van Deloitte op de NDC-burelen. Betrokkenen ramen het aantal op rond de dertig. Opmerkelijk, aangezien bestuursvoorzitter Jorrit Volkers van FB Oranjewoud immers ook partner is bij Deloitte.

Na de overname werd Pieter Sijpersma, toen hoofdredacteur van het Dagblad van het Noorden, samen met onder meer financieel directeur Henk de Groot tot directielid benoemd bij NDC.

‘Op de dag dat we de benoemingsakte tekenden, kregen we direct erna consigne dat we twee gangen verderop werden verwacht. Daar zat een team van Deloitte dat ons vertelde hoe het de komende tijd zou gaan’, vertelt Sijpersma. ‘Wij waren verbijsterd, want we hadden zojuist de leiding in handen gekregen. Maar Jorrit Volkers had alles gekocht en had de boel in handen.’

Leger aan Deloitte-adviseurs

Meerdere bronnen bevestigen dat Volkers zich niet alleen bemoeide met de bedrijfsvoering van NDC, maar dat hij ook degene was die de Deloitte-adviseurs binnen heeft gehaald.

’Het was een compleet leger aan adviseurs’, zegt Sijpersma. ‘Het team van Deloitte heeft toen het hele bedrijf doorgelicht. Dat kostte ontzettend veel geld, maar die consultants wisten van het hele krantenbedrijf niks af.’

Sijpersma en anderen schatten dat Deloitte rond de tien miljoen euro aan NDC heeft verdiend. Hoeveel het precies is, is niet helemaal duidelijk. In de jaarverslagen zijn deze kosten niet rechtstreeks naar Deloitte te herleiden. Wel is er rond de 7 miljoen euro reorganisatiekosten opgenomen.

Volkers was degene die de Deloitte-adviseurs binnen dirigeerde, zegt Sijpersma. Ze produceerden onder meer een dik rapport over de toekomst van NDC Mediagroep, maar daar heeft het bedrijf bitter weinig aan gehad.

Sijpersma: ‘Ik heb tegen de projectleider geroepen: weer nieuwe collega’s en dat vergadert maar. Ik weet wat de uurtarieven zijn en wat het dus allemaal kost. 'Pieter, je gaat het allemaal terugverdienen', kreeg ik als antwoord. Maar dat is natuurlijk nooit never gebeurd.’

Mensen zagen dure tutjes in kokerrokjes rondlopen
Pieter Sijpersma - oud-hoofdredacteur DvhN

Het leidde volgens Sijpersma in het bedrijf en op de redactie tot afkeuring en wantrouwen. ‘Mensen zagen dure tutjes in kokerrokjes rondlopen. Ze maakten opmerkingen wanneer iemand in hun ogen niet aan het werk was. Daar stelden ze dan vragen over. Ik moest uitleggen dat het schrijven van een stukje vaak veel tijd kost. Daar begrepen ze niks van. Ze wisten niet eens het verschil tussen een huis-aan-huisblad en de gewone krant.’

Prima mensen

‘Ik heb Volkers wel aangesproken op het grote aantal Deloitte-medewerkers binnen NDC’, herinnert toenmalig financieel directeur Henk de Groot zich. ‘Ik had daar veel moeite mee. Ik zag de facturen van Deloitte binnenkomen. Volkers zei me dat hij het geen probleem vond: 'Het zijn prima mensen en ze doen goed werk'.’

De Deloitte-consultants deden volgens De Groot onderzoeken die vaak ‘helemaal nergens op sloegen’. Bijvoorbeeld rond de informatievoorziening, die allang op orde was: ‘Daar was zeker wel weerstand tegen, maar het werd gewoon opgelegd.’ De Ondernemingsraad wist zich er evenmin tegen te verweren; NDC was weliswaar gered maar zat ook bij FB Oranjewoud in de tang. De Groot: ‘Er werd gewoon gedreigd: als jullie niet meewerken, dan trekken we de stekker eruit.’

Dat hij er persoonlijk voor zorgde dat Deloitte een goede klant aan NDC had, wordt door Volkers tegengesproken. Hij zegt dat de NDC-directie-zelf een beroep op Deloitte deed. Volkers stelt dat FB Oranjewoud de taken als aandeelhouder en andere verplichtingen strikt gescheiden houdt (zie ook het kader onderaan).

Er werd gewoon gedreigd: als jullie niet meewerken, dan trekken we de stekker eruit
Henk de Groot - ex-financieel directeur NDC

Deloitte was overigens niet de enige zakenpartner die profiteerde na de overname van mediabedrijf NDC. Een ander bestuurslid van FB Oranjewoud was destijds advocaat Eddie Meijer, partner bij het Amsterdamse advocatenkantoor Houthoff Buruma. Het was dit kantoor dat na de overname van NDC reorganisatie- en ontslagzaken afwikkelde. Ook deed Houthoff juridisch werk voor FB Oranjewoud, zoals de statutenwijzigingen in de jaren 2012, 2014 en 2015.

Hoe persoonlijke en zakelijke belangen door elkaar lopen bleek ook in 2014, toen FB Oranjewoud 20.000 euro subsidie gaf aan de Dutch Hawker Hunter Foundation. Dat is een stichting die Volkers samen met zijn zakelijke kennis Age Offringa privé opzette om een historische straaljager in de lucht te houden.

Geen toezicht

De bestuurders van FB Oranjewoud investeren het geld van de stichting veelal in bedrijven waarvoor ze een persoonlijke belangstelling hebben, of die ze uit hun netwerk kennen. In een economisch en demografisch kleine regio is dat bijna onvermijdelijk.

Maar doordat de stichting geen raad van toezicht of advies kent, en evenmin een raad van commissarissen, is er geen controle op uitgaven, strategie of gedachte erachter. Het bestuur van FBO benoemt zichzelf en mag zichzelf een zelf bepaalde vergoeding uitkeren. Van dat recht maakt het bestuur geen gebruik, zeggen de bestuursleden. Inzage in de jaarverslagen die hier duidelijkheid over kunnen geven wil men echter niet geven.

Hoewel niet onwettelijk is de manier waarop de stichting opereert in strijd met de gedragscodes voor goed bestuur en daarom moreel niet in de haak, zeggen deskundigen op het gebied van governance (goed bestuur). FBO is geen goede-doelen-stichting en hoeft om die reden geen jaarcijfers te openbaren. Ook een raad van toezicht is niet verplicht.

Old boys netwerk

Hans van Ees, hoogleraar Corporate Governance en Instituties aan de Rijksuniversiteit Groningen, zegt: ‘In de culturele wereld heb je de Governance Code Cultuur. Die stelt onder meer eisen aan transparantie, bijvoorbeeld over een profielschets van het beleid en het gewenste profiel van een bestuur. Die code is niet verplicht, maar in het huidige tijdsgewricht is grotere transparantie wel gebruikelijk. Ook in het bedrijfsleven.’

FB Oranjewoud heeft daar weinig oog voor. Betrokkenen typeren de stichting als een voortvloeisel uit het Friese old boys network: de belangrijke heren die vanuit het ouderwetse idee van verlicht ondernemerschap opereren. De buitenwereld blijft buiten.

Daarin schuilt het gevaar dat je elkaar niet scherp houdt, aldus Van Ees. ‘Ze investeren in instellingen met publiek nut, dus ik vind dat ze dan ook verantwoording moeten afleggen richting de samenleving. Ze zijn geen onbelangrijke speler in het Noorden, dus FB Oranjewoud kan invloed uitoefenen op wat hier van belang is. Dat hun beleidsplan niet is te vinden, is niet netjes. Je wilt weten welke keuzes ze maken, én op basis van welke criteria.’

Jorrit is geen rat. Als dat het geval was, dan hadden wij hem direct buiten de deur gezet
Een direct betrokkene

Jaap Koelewijn, voormalig Nyenrode-hoogleraar Goed Ondernemingsbestuur en Bedrijfsfinanciering en tegenwoordig financieel adviseur, beaamt dit. ‘Het probleem is dat FB Oranjewoud geen subsidies krijgt en geen publiek geld, dus er zijn heel beperkte eisen aan wat ze ermee moeten doen. De stichting heeft een heel ruim mandaat, er is geen toezicht. Het bestuur benoemt zichzelf en zoekt er dan vrienden en vriendinnetjes bij uit eigen kring.’

Dat kan leiden tot een belangenconflict, zegt governance-deskundige Henk Koopmans. ‘Zoals in het geval van Volkers betrokkenheid bij NDC en Deloitte. Hij had zeker een conflict of interest bij het inhuren van de Deloitte-consultants bij NDC, daar waren miljoenen mee gemoeid. Hij is fiscalist. Als iemand een klacht zou indienen [wegens een conflict of interest, red.] zou hij die zaak winnen en zou hij gestraft worden. Best vreemd dat nog niemand dat heeft gedaan.’

Meerdere betrokkenen hekelen de intransparantie en gebrekkige governance bij FB Oranjewoud, maar ze hebben de indruk dat Volkers het ‘goede voor’ heeft met de regio. Hij lijkt zich zelfs bij persoonlijke bemoeienis van geen kwaad bewust. Zoals een direct betrokkene zegt: ‘Weet je hoe dat komt? Jorrit is geen rat. Als dat het geval was, dan hadden wij hem direct buiten de deur gezet.’

Typisch Jorrit

Zo had Volkers volgens deze bron eigenmachtig ook een nieuwe directeur van NDC benoemd: ‘Hij belde om me trots te melden dat hij een vrouw (Dina Boonstra, red.) had gevonden voor die functie. En dan blijkt hij haar al te hebben benoemd! Zonder ons daarin te kennen. Typisch Jorrit. Hij voelt dan ook helemaal niet aan dat dit niet de juiste volgorde is.’

Omdat FB Oranjewoud als stichting geen jaarrekeningen hoeft te publiceren, is er ook geen openheid over de beloning die het bestuur zichzelf toekent. ‘Je weet niet wat ze voor onkostenvergoedingen uitkeren, of dat ze er wellicht andere constructies voor hebben bedacht’, zegt Koelewijn. ‘Er is geen wetgeving op dat vlak. Een stichting die zich netjes gedraagt, heeft een beleggingsstatuut. Maar dat is niet verplicht. Het is uitzonderlijk hoe gesloten FB Oranjewoud is. Dat is een bewuste keuze.’

Maar die keuze is risicovol, zeggen de deskundigen. Een gebrek aan controle en tegenspraak verhoogt de kans op verkeerde beslissingen. Koelewijn: ‘Zo’n voorzitter is niet gewend om verantwoording af te leggen en gaat zijn eigen gang. Dat verhoogt het risico dat het fout gaat.’

En het geld van de Friese spaarders kan dan zomaar ineens verdwenen zijn...

Reactie FB Oranjewoud:
Dit is een samenvatting van het gesprek met voorzitter Jorrit Volkers en penningmeester Tjeerd van der Hoek. Het bestuur van FB Oranjewoud laat weten zich niet in het geschetste beeld in het artikel te herkennen en neemt er afstand van.

Kritiek op de werkwijze van FB Oranjewoud gaat vooral over gebrek aan transparantie. Waarom kiest u ervoor zo gesloten te zijn?
‘Er zit een stuk bescheidenheid achter. We zijn geen mensen die graag in de schijnwerpers staan. Naarmate we relevanter zijn geworden ook in Groningen en Drenthe, beseffen we dat we meer openheid moeten geven. Daar werken we aan. Er komt een onderdeel op de website waarin we uitleggen waar we in investeren en wat onze strategie is.'
'Sectoren die we belangrijk vinden zijn high tech, food, sustainability en toerisme. Daar past hotel Lauswolt ook in. Een belangrijk onderdeel is maatschappelijke ondernemingen. Dus ondernemingen die belangrijk zijn voor werkgelegenheid, milieu, en de streek waar de bedrijven zitten.’

Waarom publiceert de stichting geen jaarverslagen en waarom ontbreekt enig toezicht, bijvoorbeeld in de vorm van een Raad van Toezicht?
‘Als het noodzakelijk zou worden jaarverslagen van de stichting te publiceren, bijvoorbeeld vanwege nieuwe wetgeving, dan zijn we eersten die publiceren. Maar het is in stichtingenland gewoon niet gebruikelijk om dat te doen. Daar conformeren we ons aan. De holding publiceert, de deelnemingen ook en ook over de goede doelen wordt gepubliceerd. Dat laatste kleine stukje vinden we niet nodig. Bovendien valt uit de jaarverslagen van de participaties af te leiden wat wij geïnvesteerd hebben.'
'Stichtingen zoals FB Oranjewoud hoeven geen Raad van Toezicht of Bestuur te hebben. We vinden dat we onze governance goed geregeld hebben. Op belangrijke beleidsterreinen laten we ons ondersteunen. Bijvoorbeeld op het gebied van cultuur, beleggingen, daar hebben we goede adviseurs. Datzelfde geldt voor onze participatiemaatschappij, daar hebben we ook goed management en goede adviseurs. En binnen deelnemingen raden van commissarissen met externe mensen.'
'Ons participatiebedrijf is compleet transparant. Daar oefenen wij als bestuurders toezicht op uit. Om daar nog een keer toezicht op te stapelen, vinden wij niet nodig. Maar daar geldt hetzelfde voor: op het moment dat het noodzakelijk wordt van de wetgever, zullen wij de eersten zijn die het doen.’

Wat is de reden dat de jaarcijfers over 2019 nog niet zijn gepubliceerd?
De jaarcijfers zijn nog niet gedeponeerd omdat er vertraging is in onderliggende jaarcijfers (die van de participaties, red.). Wij zijn als participatiemaatschappij het sluitstuk van alle onderliggende deelnemingen. Als daar een kink in de kabel zit en iets te laat wordt opgeleverd, dan moeten wij ook vertragen. We verwachten wel ze op korte termijn te deponeren.’

Hoe staat de stichting er financieel voor?
‘We begonnen met een kleine 100 miljoen euro. We hebben nooit 126 miljoen euro ontvangen. Hoe dit genoemde bedrag tot stand komt, weten we niet. Volgens de laatste vermogensopstelling van de stichting hebben we nu nog 86 miljoen euro. Dus dat betekent dat we van 2012 tot 2020 14 miljoen geïnvesteerd hebben in de samenleving.’
'De stichting is heel erg gezond, heeft geen enkele schuld. We hebben nog steeds een groot vermogen. De stichting steunt het participatiebedrijf. De holding heeft wel schulden, maar die zijn met name aan de stichting, dus dat is een interne schuld. Wij doen die investeringen in dat participatiebedrijf om onze maatschappelijke rol waar te maken door, de economische ontwikkeling van de bedrijven waarin we deelnemen.'
'Sommige deelnemingen maken verlies. Dat komt omdat ze in transitie zijn of het zijn jonge ondernemingen die aanloopverliezen hebben en nog willen groeien. Dus wij accepteren die verliezen en gaan ervan uit wat we ze over een aantal jaren tot vrucht hebben gebracht. En dat die leningen die we aan de holding verstrekt hebben ook weer terug naar de stichting komen.’

Enkele mensen die we hebben gesproken vinden dat FB Oranjewoud een durfinvesteerder is geworden die de erfenis van Friesland Bank verkwanselt. Wat vindt u van die kritiek?
‘Wie dat zegt is slecht geïnformeerd en ziet niet het grote plaatje van waar wij mee bezig zijn. Daarom gaan we er meer over communiceren. En we kiezen natuurlijk niet de makkelijkste weg met zo’n participatiebedrijf. We steken onze nek uit door een participatiemaatschappij te ondersteunen, dat is waar. Dat heeft ups en downs, daarmee ben je misschien wel kwetsbaar en daar word je op afgerekend. Maar dat moet je op iets langere termijn bekijken om daar patroon in te ontdekken. Maar we denken dat we daarmee juist de maatschappelijke impact hebben.'
'We beleggen voorzichtig, willen vermogen in stand houden. Doel is op lange termijn om op beleggingen een rendement van 4 procent te maken. Met de huidige lage rente is dat best lastig als je niet te veel risico wilt nemen, maar het is ons in de afgelopen jaren best goed gelukt. En uit de participaties moet uiteindelijk ook rendement komen. Op de lange termijn verwachten we maatschappelijke impact, maar ook financieel rendement. We investeren daarom ook in ondernemingen waar we gewoon rendement uit willen halen. Dat kunnen we dan weer investeren in de maatschappij. Dan is de cirkel rond.’

Hoe reageert u op de kritiek dat u op de stoel van de bestuurder zit?
‘Het is logisch dat een aandeelhouder en commissaris zich bemoeien met benoemingen. Dat is een aandeelhoudersbeslissing en die rol wordt hier uitgeoefend door het participatiebedrijf en niet door commissaris Jorrit Volkers.'
'We zijn ons zeer bewust van onze rol. We zijn een actieve aandeelhouder, maar gaan niet op de stoel van de directie zitten. Als we een commissarisfunctie hebben, dan oefenen we toezicht uit, staan we ondernemer met raad en daad bij. Maar we passeren niet links en rechts de governance in zo’n onderneming.’

Met het inhuren van onder meer Deloitte, waar uw voorzitter al jarenlang werkt, wekt u als bestuur op zijn minst de schijn van belangenverstrengeling.
‘Het was niet het besluit van FB Oranjewoud om Deloitte in te huren voor NDC. Dat was een besluit van de directie. We hebben de procedure dat als iemand betrokken is bij een bedrijf dat die persoon dan buiten besluitvorming van het bestuur wordt gelaten. Dus als wij besluiten om Deloitte in te huren, dan gaat Jorrit Volkers daar niet over, dan is dat een besluit van de overige bestuursleden.'
'We zijn er wel alert op. Daarom zijn we bij een aantal ondernemingen gestopt met Deloitte om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden. Deloitte heeft geen preferred positie. Bij Koninklijke De Vries zijn we van Deloitte naar PWC gegaan, PWC is ook onze huisaccountant. Dat geldt ook voor andere deelnemingen: Jongbloed ging van Deloitte naar KPMG, Florex is overgestapt naar van der Veen en Kromhout. Daar zijn we zo zuiver mogelijk in.’

Recent nieuws