Deze dag: Hendrik Nicolaas Werkman wordt gearresteerd

Hij was in zijn jonge jaren nog een aantal jaren werkzaam als journalist, maar al snel begon Hendrik Nicolaas Werkman zijn eigen drukkerij. Vanaf 1923 werkt hij op de derde en vierde verdieping van Lage der A nummer 13 in Groningen, een pakhuis. Tot hij op deze dag, 13 maart 1945, wordt opgepakt door de Sicherheitsdienst.

Het motief van de Duitse bezetter om Werkman te arresteren is een mysterie dat ook later niet is achterhaald. ‘Ten onrechte verdacht van het uitgeven van politiek illegaal drukwerk’, kom ik in de literatuur regelmatig tegen. Het suggereert een vergissing.

Met hulp van verzetsvrienden heeft Hendrik tussen 1941 en 1943 twintig druksels van de Chassidische Legenden gemaakt en clandestien verspreid. De verbeeldingen van de Joodse wonderverhalen zijn een succes. Ze raken snel uitverkocht. Werkman groeit als kunstenaar. Hij voelt zich met het gebruik van zijn drukpers steeds meer vertrouwd en in zijn element.

Na zijn arrestatie op deze dag, 13 maart, plunderen de bezetters het atelier aan het Lage der A. Ze nemen schilderijen en druksels mee. Het betreft immers ‘Bolsjewistische kunst, surrealistische Schweinerei’. De kunst van Werkman moet bij de Duitsers ‘een tomeloze agressie’ opgeroepen hebben, menen zijn vrienden later.

Het einde van de oorlog komt in zicht, de bezetter probeert nu het nog kan, zoveel mogelijk vijanden van het Derde Rijk te vermoorden. Uit Den Haag komt bij het Huis van Bewaring aan de Hereweg het dienstbevel binnen om driemaal tien gevangenen, lid van de Binnenlandse Strijdkrachten, te executeren. Al bij de eerste serie gaat het mis. Op 9 april ontsnapt op weg naar de executieplaats kunstmesthandelaar Harmannus Schuringa. Als ook de vrachtwagen met de overige gevangenen vast komt te zitten, wordt de moordpartij afgeblazen.

Werkman is inmiddels overgebracht van het Scholtenshuis naar het Huis van Bewaring, waar de volgende ochtend de overgebleven negen gevangenen uit hun cel worden gehaald. Het bevel luidt om ‘tien mannen’ dood te schieten. De cel van Werkman wordt geopend: hij is waarschijnlijk willekeurig gekozen, om het tiental compleet te maken. SD-er Pieter Schaap vermoordt de mannen bij Bakkeveen met een nekschot.

Later vertellen lotgenoten hoe in het cellencomplex Hendrik Nicolaas, zelf niet–Joods, als het licht uitging verhalen vertelde uit de Chassidische legenden. ‘Het maakte grote indruk op ons’, zegt een van hen. De wonderverhalen helpen de soms aarzelende, zoekende kunstenaar Werkman zijn vorm steeds beter te vinden door gebruikmaking van de drukpers. ‘Wat ik wil, kan ik in elk geval beter zeggen met drukinkt dan met verf.’

De werken 'De weg terug’ en ‘ De kinderen in het bos’ uit Chassidische Legenden (Foto: Pieter de Hart/RTV Noord)

Tijdens zijn laatste jaren is Werkman gaandeweg zekerder geworden over zijn kunstenaarschap en de betekenis ervan. Hij schrijft daarover in een brief: ‘het zeker weten dat ik in sommige mijner uitingen dicht bij de waarheid ben geweest, heeft mij in mijn later leven als mens mijn eigenwaarde geschonken. Toen ik dat veroverd had, heb ik mij nooit meer ongelukkig kunnen voelen.’

Hendrik Nicolaas Werkman is vlak voor de bevrijding van Groningen door de Duitsers vermoord. Zomaar. Gekozen, om een tiental compleet te maken. Zijn arrestatie, waarmee vier weken daarvoor het drama begon, lijkt al even willekeurig. Het gebeurde op deze dag, 13 maart 1945.

Meer over dit onderwerp:
dezedag
Deel dit artikel:

Recent nieuws