Deze dag: de dood van Hendrik Nicolaas Werkman

Waarom hij door de Duitse bezetter half maart werd gearresteerd is nooit opgehelderd. Zijn dood op deze dag, 10 april 1945, is een bizar toeval. Graficus, drukker en kunstenaar Werkman moest sterven, omdat op weg naar executie, een andere gevangene was ontsnapt.

In de vrachtauto die de avond daarvoor het Huis van Bewaring aan de Hereweg verlaat, zitten tien gevangenen per tweetal met touwen aan elkaar gebonden. Tussen Gorter, Hoekstra, Kazemier, Mulder, Ritzema, Sanders, Schuringa, Schmid, Ubbens en Van der Woude zitten vijf bewakers van de Sicherheitsdienst. Plaats van bestemming is de executieplaats in Nije Drentsewei tussen Bakkeveen en Allardsoog.

Kunstmesthandelaar Harmannus Schuringa is opgegroeid in de streek en ziet in een flits een ontsnappingsmogelijkheid. Hij wijst de Duitsers de weg naar Enumatil. De smalle brug over het Hoendiep vormt een lastige barrière. Dominee Sybe Jan Hoekstra is aan hem vastgebonden. Hij voelt dat Schuringa daar de handen probeert los te wurmen.

Als de truck weer gang maakt, heeft Schuringa de handen vrij. ‘Spring’, fluistert hij zijn buurman in het oor, maar de dominee aarzelt. Schuringa waagt de gok wel, glijdt onder het zeildoek door, rolt op straat en rent zo hard mogelijk weg. De verraste bewakers springen kort daarop achter hem aan. Ze schieten, maar in willekeurige richtingen. Schuringa is al opgelost in de duisternis. Hij is ontsnapt.

Als ook nog op weg naar Bakkeveen de wagen blijft steken in het mulle zand, wordt de executie afgeblazen. Bij het krieken van de ochtend op deze dag, worden de negen mannen opnieuw door bewakers uit hun cel gehaald. De oekaze luidt: een tiental doodschieten. De cel van Werkman wordt geopend om dat aantal compleet te maken.

Het transport bereikt nu zonder oponthoud de plaats van bestemming. Als de mannen van de wagens stappen, opent zich voor hun ogen een graf, of eigenlijk meer een sleuf. Acht meter lang bij een meter breed. SD-er Pieter Schaap volgt de mannen in de schacht en geeft ze één voor één een nekschot.

Het is voor het laatst, dat in Groningen gevangenen door de bezetter zijn vermoord. Op 13 april beginnen de Canadezen hun aanval op de stad. Drie dagen later geeft de Wehrmacht zich over. Inmiddels zijn in Bakkeveen de stoffelijke overschotten van de vermoorde gevangenen gevonden.

De mannen worden herbegraven in hun eigen dorpen. Alleen Werkman blijft achter, hij rust sindsdien op rij P, noordwestzijde nummer 2 op het kerkhof van Bakkeveen. De ‘Picasso van de drukpers’ zoals Sandberg hem typeerde, krijgt in oktober 1945 al een overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum.

Hendrik Werkman (tweede van rechts) in 1941 in de drukkerij aan de Lage der A (Foto: Noord-Nederlands Persfotobureau Folkers/Groninger Archieven)

Zijn prachtig werk, waaronder de ‘druksels’ laat hij ons na. En een glimp van zijn persoonlijkheid en observatievermogen. In een brief, april 1944 schrijft hij zijn vriend August Henkels: ‘Zondag waren we even in het stadspark, waar een bloeiend boompje elk jaar om deze tijd een wonder is. Zo prachtig als nu heb ik het nog nooit gezien, van onder tot boven één zachtroze wolk. Er onder staande hoor je een zoemconcert van een orkest bijen en hommels dat je als ’t ware in een andere wereld brengt…..’Hendrik Nicolaas Werkman stierf op deze dag, 10 april 1945.

Meer over dit onderwerp:
dezedag
Deel dit artikel:

Recent nieuws