'Herindelingen zorgen voor blijvende daling bij opkomst verkiezingen'

Een stembiljet met rood potlood
Een stembiljet met rood potlood © Stef Bandstra RTV Noord
Bij gemeenten die zijn heringedeeld is de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen én Tweede Kamerverkiezingen blijvend lager dan voor de samenvoeging. Dat meldt het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (COELO).
Herindelingsverkiezingen zijn niet echt populair. De opkomst is meestal een stuk lager dan bij reguliere gemeenteraadsverkiezingen doordat er minder landelijke aandacht is.
Maar naast dit tijdelijke effect is er ook een blijvend effect. Uit het COELO-onderzoek blijkt dat de opkomst na een gemeentelijke herindeling bij gemeenteraadsverkiezingen blijvend lager is dan vóór de herindelingen. Ter illustratie: als voor de herindeling de opkomst zo rond de 60 procent was, dan is het na de herindelingen vaak minder dan 58 procent. En dat effect is tot minstens vijf gemeenteraadsverkiezingen na de herindeling meetbaar.
Ook bij de Tweede Kamerverkiezingen is in de heringedeelde gemeenten duidelijk een lagere opkomst zichtbaar, al is dit effect wat kleiner.

Oorzaken

De verschillen ogen op het eerste gezicht klein, maar volgens Maarten Allers, onderzoeker bij het COELO en hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen, legt dit een belangrijk probleem bloot. ‘De democratie is net zo sterk als de gemeenschap is. Als mensen door herindelingen gaan zeggen: 'Het zal allemaal wel, ik ga niet meer stemmen', dan is dat een democratisch probleem.’
Volgens Allers zijn er twee belangrijke verklaringen voor het feit dat mensen na herindelingen minder geneigd zijn te gaan stemmen. ‘Uit nader onderzoek blijkt dat inwoners zich dan minder verbonden voelen met de lokale gemeenschap én dat de sociale cohesie in een heringedeelde gemeente minder sterk is.’ Volgens hem betekent dit dat de sociale controle om te gaan stemmen afneemt.
Daar komt bij dat veel inwoners van gemeenten die heringedeeld worden tegen die samenvoeging zijn en het gevoel hebben dat ze door Den Haag overruled worden.
Het COELO-onderzoek onderzocht verkiezingsuitslagen in de periode 1986-2018. In deze periode hebben meerdere gemeenten in Groningen met herindeling te maken gehad. Zo zijn Scheemda, Winschoten en Reiderland in 2010 samengevoegd tot Oldambt. Een aantal Groningse gemeenten is vrij recent opnieuw ingedeeld, bijvoorbeeld Eemsdelta. Deze gemeenten zijn niet meegenomen in dit onderzoek.
Kijk je naar de feitelijke opkomst van gemeenteraads- en Tweede Kamerverkiezingen, dan zie je een schommelende opkomst met een dalende trend. Hier zitten ook effecten in van bijvoorbeeld krimp en vergrijzing. Het COELO heeft deze effecten in hun onderzoek gecorrigeerd, zodat duidelijk is wat de blijvende invloed is van herindelingen op opkomstcijfers.