We lappen coronaregels geregeld aan onze laars: is het onze volksaard?

Mondkapjesplicht in de Groninger binnenstad
Mondkapjesplicht in de Groninger binnenstad © ANP
De vaccinatiegraad in Nederland is relatief laag, mondkapjes hangen geregeld op de kin en we proberen koste wat het kost toch te sporten, nu het 's avonds niet meer mag. Zoeken Nederlanders echt vaker dan anderen de grenzen op van de coronamaatregelen en zo ja, hoe kan dat dan?
We vragen het hoogleraar psychologie Arie Dijkstra van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG).
‘Nederland is een individualistisch land. Dat is van oudsher al zo en is toegenomen toen de verzuiling is weggevallen. Toen kon je je losmaken van de zware sociale identiteit die jouw gedrag moest bepalen. In de afgelopen zestig jaar is de overheid ook nog voor je gaan zorgen met de verzorgingsstaat, waardoor je niet meer afhankelijk was van je kinderen. Zo kwam er steeds meer ruimte voor het individu.
Wie opgroeit in Nederland definieert zichzelf ook zo: je hebt anderen niet nodig voor je eigen behoeften. Die kan je zelf voor elkaar krijgen. Dat is heel anders dan in een collectivistische maatschappij. Mensen zijn in Nederland niet zo goed in denken in het grote geheel: het plaatje waarin ik niet zo belangrijk ben, maar het collectief.’

Maatregelen zijn voor collectief

Dat grote geheel is nou precies waar het met coronamaatregelen om draait. Vaccineren voelt voor jonge gezonde mensen als onnodig. Enige reden om het te doen is de bescherming van anderen. Een mondkapje draag je ook vooral zodat jij anderen niet kunt besmetten, niet andersom. En ‘s avonds niet meer sporten is bedoeld om het aantal contacten te verminderen, maar of jouw potje voetbal echt besmettingen voorkomt is maar de vraag. In het bestrijden van de pandemie is deze Nederlandse cultuur niet de makkelijkste.
Je shopt in allerlei groepen
Arie Dijkstra - hoogleraar psychologie RUG
Bovendien houden we onszelf voor de gek, zegt Dijkstra. ‘Het is een illusie dat je ook maar een maand zou kunnen overleven zonder anderen. Zodra zij niet helpen bij het bevredigen van je behoeften, kan je niet bestaan. Je hebt supermarkten nodig, leraren, wegen, verkeersregels en meer. Niet te vergeten die ene leraar die je hielp met je toekomst of die hr-manager die je talent zag waardoor je die leuke baan kreeg. Wat handig zou zijn is als mensen in een individualistische maatschappij een collectieve respons laten zien als het nodig is. Daar schort het aan. Een deel van de mensen is niet in staat de eigen behoeftes te onderdrukken voor het naamloze grote geheel.’
Nederlanders klinken weinig sociaal in deze omschrijving van Dijkstra, maar dat is zeker niet zo, zegt hij. ‘We halen onze identiteit uit allerlei verschillende groepen: de sportschool waar je lid bent, bij de oude vrienden in het dorp van je ouders, op je werk. Je shopt in allerlei groepen en kan je altijd wel ergens samen voelen. Het kan ook best zijn dat we heel goed zorgen voor de mensen in onze omgeving, maar niet voor het onzichtbare collectief.’

Waarom doen andere landen het beter?

We kijken af en toe met afgunst naar landen als Portugal dat weliswaar hard is geraakt in het begin van de pandemie maar waar corona nu beter onder controle is en de vaccinatiegraad hoger ligt. ‘Ik ken de Portugese situatie niet goed genoeg. Zuidelijke culturen zijn wel collectivistischer, dus misschien zijn mensen geneigd minder tegen het beleid in te gaan.’
Belangrijker is volgens Dijkstra dat ook bij ons wel verbetering mogelijk is, simpelweg door ons te motiveren. Dat is moeilijker nu we door de vaccinaties de persoonlijke dreiging van corona minder voelen, maar het kan wel. Hij denkt aan intensieve campagnes die de effecten van het niet naleven op bijvoorbeeld de ziekenhuiszorg tonen. ‘Niet om te dreigen maar om de realiteit te laten zien.’
Motivatie is ook makkelijker op te brengen als mensen de zin van maatregelen zien. ‘Als iemand niet snapt waarom om 16.00 uur sporten nog wel mag en om 17.00 uur niet, dan gaat de rem op zijn gedrag.’ Immers, je moet wel iets laten staan dat je belangrijk vindt, er een opoffering voor doen, en dat is lastig als de motivatie ontbreekt.
Mensen houden de constante neiging om hun oude gedrag te vertonen
Arie Dijkstra - hoogleraar psychologie RUG

Behoeftes bevredigen

Nederland mag dan opvallend individualistisch zijn, ieder mens ter wereld leeft volgens eenzelfde patroon, zegt Dijkstra. ‘Je hebt behoeften en je doet 24/7 dingen om die te bevredigen. Dat patroon wordt nu in de weg gestaan, maar mensen houden de constante neiging om hun oude gedrag te vertonen en niet te doen wat de overheid wil. Je gaat gewoon ‘s ochtends sporten. Dat klinkt heel goed en mooi, maar is niet in de geest van de regel. Je doet het omdat je je zin wilt hebben.’

Vormt de democratie

Is Nederland hier niet uniek in? Nee dit soort mechanismen spelen over de hele wereld. Zo erg is dat in zijn ogen nou ook weer niet. ‘Een grote groep snapt echt wat de bedoeling is van de regels, dan is er een groep die sowieso niet wil en er is een tussengroep die zegt: we houden ons aan de regels, maar we gaan wel ‘s ochtends sporten. Je hebt alle groepen nodig om een goede democratie te vormen, ook de groep die tegen is wat de rest wil. Zijn dat in een oorlog de mensen die meelopen of de mensen die in het verzet gaan? Je hebt alle soorten mensen nodig. Ik zou het niet anders willen.’