Tien jaar na de wateroverlast van 2012: 'Het was kantje boord'

De Peizermaden
De Peizermaden © RTV Noord
Overvolle kanalen en sloten, dijken die dreigen te bezwijken en honderden mensen die op stel en sprong hun huis moeten verlaten. Vandaag blikt RTV Noord terug op de wateroverlast waarmee Groningen deze week tien jaar geleden te maken had.
Niet iedere medewerker van waterschap Noorderzijlvest kan maandag 2 januari 2012 aanwezig zijn bij de gebruikelijke nieuwjaarsborrel. ‘Er was de laatste tijd al veel regen gevallen. Sommigen moesten op hun post blijven om de boel in de gaten te houden’, herinnert toenmalig locodijkgraaf Johannes Lindenbergh zich.
‘Het bleef maar regenen. We kwamen tot de conclusie dat we de waterberging in de Onlanden bij de stad Groningen, die nog maar net klaar was, moesten gaan gebruiken. Daarvoor moesten we wel eerst toestemming vragen aan de provincies Groningen en Drenthe.’
Vanuit de lucht is de wateroverlast in Groningen goed te zien
Luchtbeelden van de wateroverlast in 2012
Beide provincies gaan vrijwel meteen akkoord. Niks te vroeg, want het peil van de waterwegen in en rond de stad Groningen stijgt tot vervaarlijke hoogte. Het Noord-Willemskanaal, het Eemskanaal enzovoort, zijn tot de rand gevuld. Het water komt nauwelijks meer weg uit de stad.
Combinatie van factoren
De winter van 2011/2012 is extreem nat. In december valt er landelijk gemiddeld 146 mm regen, bijna twee keer zoveel als normaal, weet RTV Noord-weervrouw Harma Boer: ‘Dat zorgde ervoor dat de bodem verzadigd raakte. In de eerste week van januari 2012 viel in het noorden nog eens gemiddeld ruim 70 millimeter regen. Bijna evenveel als normaal in de hele maand januari (zie kaartje hieronder).’
Noordwesterstorm
De eerste dagen van januari 2012 verlopen niet alleen nat, maar het waait ook stevig. Op 3 en 5 januari staat langs de kust enige tijd een noordwesterstorm met windkracht negen. Dat zorgt voor een extra hoge waterstand op de Eems en de Dollard, waardoor het water op het land niet kan worden afgevoerd naar zee.
De neerslagcijfers van januari 2012
De neerslagcijfers van januari 2012 © KNMI
Als aan het begin van de week bij Garmerwolde het water over de kade klotst, worden noodpompen aangerukt om erger te voorkomen. Maar verder lijkt er nog niet zo veel aan de hand. De gemalen draaien weliswaar op volle kracht, maar omdat de wind dan nog uit het zuidwesten komt, kan het water nog steeds worden afgevoerd naar zee.

Groninger Museum deels ontruimd

In de loop van de woensdag verslechtert de situatie. Op steeds meer plekken in de provincie veroorzaakt het hoogwater problemen. Bijvoorbeeld in het Verbindingskanaal in Stad, waar het Groninger Museum dreigt onder te lopen.
Het is niet zo erg als in 1998, toen het museum veel schade opliep door hoogwater. Maar voor de zekerheid wordt toch besloten de laag gelegen zalen te ontruimen.
Ik ben bijna een week lang vrijwel onafgebroken in het crisiscentrum geweest
Locodijkgraaf Johannes Lindenbergh

Crisiscentrum

De algehele situatie is aanleiding voor de veiligheidsregio op woensdag 4 januari de koppen bij elkaar te steken. Dat gebeurt in het crisiscentrum in de brandweerkazerne aan de Sontweg in Groningen. Naast onder anderen burgemeesters van de betrokken gemeenten zijn ook bestuurders van de twee waterschappen aanwezig, onder wie locodijkgraaf Lindenbergh van Noorderzijlvest.
’Ik ben daar bijna een week lang vrijwel onafgebroken geweest', vertelt Lindenbergh. 'Af en toe ging ik naar huis voor een paar uur slaap. Woensdagavond werd ik gebeld dat de situatie kritiek werd en moest ik direct weer terug.’
Het stroomgebied van Noorderzijlvest bestaat uit verschillende componenten, die min of meer los van elkaar staan en niet zomaar met elkaar zijn te verbinden, legt voormalig locodijkgraaf Lindenbergh uit: ‘Het deel ten westen van de stad wordt afgewaterd door de sluizen van Lauwersoog via het gemaal bij Oldehove. De afwatering van het deel ten oosten van de stad gaat via de sluis bij Delfzijl.
In het Westerkwartier dreigen verschillende polders onder water komen te staan. Met name de dijk rond de Tolberter Petten, ten noorden van Leek, kan ieder moment bezwijken. De boeren en andere inwoners in deze polder krijgen het dringend advies te vertrekken, wat overigens door niemand wordt opgevolgd.

Militairen helpen mee

Donderdagochtend wordt begonnen met het verstevigen van de polderdijken. Militairen springen bij. Aan het eind van de ochtend lijkt het ergste gevaar voor de Tolberter Petten geweken. Maar waakzaamheid blijft geboden.
Datzelfde geldt voor het Lauwersmeer, waar het waterpeil stijgt naar een zorgwekkende hoogte. Een eerder aangelegde nooddijk bij de provinciale weg helpt erger voorkomen. Maar nu de Strandweg onder water loopt, moet er meer gebeuren. Net als in het Westerkwartier helpen ook hier militairen mee bij het versterken van de kade met zandzakken.

Meer waterbergingen ingezet

Naburig waterschap Hunze en Aa’s doet wat het kan en verhoogt zoveel mogelijk het waterpeil in de polders in haar gebied. De Westerbroekstermadepolder en de Kropswolderbuitenpolder worden als waterberging ingezet. Daarmee wordt ongeveer vijf miljoen kuub water ‘geparkeerd’, ter bescherming van de stad Groningen, Hoogezand-Sappemeer en Winschoten.
TV Noord maakte deze reportage over de Westerbroekstermadepolder en de Kropswolderbuitenpolder die als waterberging werden ingezet
Polders ingezet als waterberging
Maar dan dient zich een nieuw gevaar aan: ter hoogte van Woltersum stromen water en zand uit de noordelijke dijk langs het Eemskanaal. Een acute dijkdoorbraak dreigt. De veiligheidsregio besluit over te gaan tot ontruiming van het gebied.

Gedwongen evacuatie

De inwoners van Woltersum en van het verderop gelegen Wittewierum worden vrijdagochtend vroeg door de politie uit hun bed getrommeld. Van een vrijwillige evacuatie is deze keer geen sprake: ze moeten zo snel mogelijk hun huis uit. Het gaat bij elkaar om ongeveer 800 mensen; sommigen van hen wonen in Ten Boer, dat deels ook in de gevarenzone ligt.
Al wil niet iedereen dit bevel opvolgen. Enkele tientallen mensen besluiten in hun woning te blijven. De autoriteiten laten het erbij, maar waarschuwen hen nadrukkelijk dat ze zichzelf alsnog in veiligheid moeten brengen, als de dijk het daadwerkelijk begeeft.
In de loop van de dag worden ook veel boerderijen in de polder bij het Eemskanaal ontruimd. Dat heeft veel voeten in de aarde, want voor het vee moet eerst wel een veilige plek worden gevonden. Dat lukt dankzij de hulp van andere boeren in de omgeving.
Radio Noord eerder in de lucht
Radiopresentator Edwin in ‘t Veld kan zich die vrijdag nog goed herinneren: ‘Ik kwam rond kwart voor vier ‘s ochtends op de redactie. Bewust vroeger dan normaal, vanwege de gebeurtenissen bij de Tolberter Petten, een dag eerder.’
In 't Veld: ‘Ik was nog niet binnen, of een inwoner van Woltersum belde en vertelde dat iedereen het dorp moest verlaten. Ik belde vervolgens Yvonne van Mastrigt, destijds de burgemeester van Hoogezand-Sappemeer en vicevoorzitter van de veiligheidsregio. Zij bevestigde het verhaal. Toen werd duidelijk dat er echt wel wat aan de hand was en besloten we direct met onze uitzending te beginnen, een uur eerder dan anders.’
Ook TV Noord besteedt veel aandacht aan de wateroverlast in onze provincie met extra uitzendingen.
De sporthal in Ten Boer wordt in allerijl ingericht als opvangplek. De geëvacueerde bewoners brengen daar de dag door. Ze kunnen er ook blijven slapen, maar vrijwel iedereen kiest ervoor te overnachten bij familie of kennissen. De sporthal biedt als overnachtingsplek wel uitkomst voor de vijftig militairen, die ook bij het Eemskanaal worden ingezet om een dijkdoorbraak te voorkomen.

Gevaar geweken

In de loop van de vrijdag draait de wind en kan er weer worden gespuid op zee. Dat zorgt ervoor dat het waterpeil in de provincie zakt. Zaterdagochtend blijkt het gevaar geweken en kunnen de inwoners van Woltersum en Wittewierum terug naar huis.
Terugblik TV Noord op de wateroverlast van januari 2012
Terugblik op de wateroverlast van 2012
Was deze maatregel van de autoriteiten achteraf gezien wel nodig? Lindenbergh: ‘Ik denk dat het terecht was. De situatie was toen bijzonder kritiek. Gelukkig was er bij Woltersum een shovel voorhanden waarmee we bigbags konden vullen om daarmee de dijk te verstevigen. Maar het was kantje boord.'

Vertrouwen

'En je moet als bestuurder op dit soort momenten vertrouwen op de adviezen van je medewerkers. Ik heb daaraan geen moment getwijfeld. Wij hadden wel een beeld hoe snel de polders zouden vollopen, als de dijk het zou begeven. Niemand had hoeven te verdrinken, maar het zou nog veel ingewikkelder zijn geweest om de mensen en het vee uit een ondergelopen polder te evacueren.’
Deze week is het tien jaar geleden dat de provincie Groningen te maken had met wateroverlast. RTV Noord blikt vandaag, donderdag 6 januari, op radio, televisie en online terug op de gebeurtenissen in de eerste week van januari 2012.