Het verhaal van een historische koperen 'tegel': 'Dit heb ik ja nog noeit zain'

Het bijzondere verhaal van een 'jubileumtegel'
Het bijzondere verhaal van een 'jubileumtegel' © RTV Noord
Een huis vol tinnen soldaatjes, bonnenboekjes uit de oorlog, modelvliegtuigen, samoeraizwaarden, oude tijdschriften, seksboekjes, dinky toys en het overlijden van de bewoner die het allemaal verzamelde. Daar begint dit verhaal en het leidt uiteindelijk naar de familie van de honderdduizendste inwoner van de stad Groningen.
Het huis staat in Hoogezand en was van de zolder tot en met de slaapkamer en van de kelder tot en met de kasten in de kamer volgepakt met dozen met verzamelde verzamelingen.
Een goede bekende die niet met naam en toenaam wil worden genoemd, kreeg na het overlijden van de eigenaar de opdracht om de hele zooi op te ruimen. Hij is er dik drie maanden mee bezig geweest, tot de heleboel was weggegooid, verkocht of weggegeven.

Wat is dit in godsnaam?

Een dingetje bewaarde hij uit al die duizenden spullen. Een kleinood waarvan hij dacht: wat is dit in godsnaam? En voor het antwoord op die vraag kwam hij bij mij. Via de app kreeg ik een foto van een soort tegel, zo op het eerste gezicht van koper. Erop staat een afbeelding van een kindje met daarop aan de bovenkant de tekst Groningen, aan de zijkanten 13 april 1927 en onderop de 100.000-ste.
De 'koperen tegel'
De 'koperen tegel' © Erik Hulsegge/RTV Noord
Mijn nieuwsgierigheid was meteen gewekt. Als ik de tegel van zo'n tien bij tien centimeter eenmaal in handen heb blijkt het niet echt een tegel te zijn. Hij is superlicht. Het lijkt alsof een soort bladkoper met reliëf om karton is gevouwen.
Zo iets merkwaardigs heb ik nog nooit gezien. Erik Boerma komt in mijn gedachten op. De antiquair uit Uithuizen, de taxateur van RTV Noords Kunstschatten, de man die de rekwisieten voor de boerderij in de Nederlandse TV-serie Hollands Hoop ritselde en de man van de Menkemaborg.

Een tevreeden rooker

Ik heb de foto van de tegel nog maar amper naar hem gestuurd of ik krijg een enorm enthousiaste naamgenoot aan de lijn. 'Man, dit heb ik ja nog noeit zain. Geweldig!!'
Boerma weet zonder 'm in het echt te hebben gezien dat het een afbeelding van zogeheten latoenkoper is, inderdaad een soort bladkoper messing of ook wel geelkoper genoemd. De antiekexpert weet dat omdat hij ook veel van dit soort bordjes in handen heeft gehad met de tekst: Oost west, Thuis best of Een tevreeden rooker is geen onruststoker.
Op borden op tegels. Koning is echt een begrip
Erik Boerma
Hem valt ook meteen het reliëf van een gebakerd kind in de 'tegel' op. Dat is of 'geforceerd' of 'gecisileerd' komt de kennerstaal om de hoek. Bij 'cisileren' wordt het reliëf er met de hand in gemaakt en bij 'forceren' mechanisch via een mal. Boerma komt op afstand tot de conclusie dat het van alle twee wat is.
Hij denkt dat de cijfers en letters er met de hand in zijn gemaakt. Dat kan best kloppen want we ontdekken dat in Groningen de 'i' mist en er dus Gronngen staat. Oeps, foutje van de maker. Of zou de 'i' expres zijn weggelaten omdat anders Groningen niet meer op de tegel paste?
Achterkant van de ' tegel'
Achterkant van de ' tegel' © Erik Hulsegge/RTV Noord
'Het zit zeker om een kartonnetje?' vraagt de antiekman aan mij door de telefoon. Het gele bladkoper zit zoals ik zelf ook al zag om een oud bruin kartonnetje gevouwen. In de hoek achterop het kartonnetje zit een metalen lipje waarmee je de 'tegel' op kan hangen. Onder het lipje zit nog een stukje papier geplakt met daarop te lezen: Jacob Koning - Groningen.

In de kast

De stem van Boerma wordt een octaaf hoger van enthousiasme als hij begint over Koning. 'Die naam kom ik in mijn werk overal tegen. Op borden op tegels. Koning is echt een begrip.'
Jacob Koning was een winkel in porselein en aardewerk, maar ook in glas en keramiek, en zat in de Oude Ebbingestraat in Stad. De winkel stamt uit eind negentiende eeuw en werd eind jaren tachtig opgedoekt. Vele Groningers hadden of hebben serviesgoed, jubileumtegels of ander aardewerk van Koning in de kast.
De beroemde winkel van Jacob Koning
De beroemde winkel van Jacob Koning © Foto onbekend, Groninger Archieven
'Koning was de wederverkoper, ook van deze tegel' weet de Uithuizer. 'Hij maakte ze niet zelf ' .
'Je moet even in je app kijken', zegt Boerma, terwijl we nog aan het bellen zijn. Ik doe dat en zie een stukje tekst dat Boerma ergens vandaan heeft geplukt.
'Anders is dat met de honderdduizendste. Deze wordt niet geheel onverwacht geboren in de nieuwe Oranjebuurt. Het is op 13 april 1927. Frederik Johannes Gramsbergen wordt op de Graaf Adolfstraat 68B geboren en de krant is er als de kippen bij...'

1+1 is nog altijd 2

De antiekman uit Uithuizen heeft tijdens het bellen het raadsel opgelost. Althans 1+1 is bij mij en bij Boerma nog altijd 2. De bladkoperen tegel is natuurlijk gemaakt ter ere van de geboorte van de 100.000-ste inwoner van de stad Groningen, van Frederik Johannes Gramsbergen.
Het stukje tekst dat Boerma stuurt, blijkt afkomstig van de website van de bekende stadshistoricus Beno Hofman. Hij heeft in zijn 'Geheugen van Groningen' een artikel geschreven over de bevolkingsgroei van de Stad. En zo verhaalt hij over moeder Sia Margaretha die de kleine Johannes van zeven pond op 13 april 1927 in goede gezondheid ter wereld brengt.
Een trotse moeder showt de 100.000-ste Stadjer
Een trotse moeder showt de 100.000-ste Stadjer © Delpher
'In die tijd waren ze daar veel meer mee bezig dan tegenwoordig' weet Hofman als ik hem bel. Dat blijkt ook wel aan de geschenken die vader en moeder Gramsbergen krijgt van de gemeente: een zilveren bestek en tweehonderd gulden spaargeld voor de kleine. En van andere kanten komen een levensverzekeringspolis, een pop, een aquarium, een taart, een paar bretels en tweehonderd eieren!
De geboorte van de 100.000ste Stadjer is groot nieuws in alle kranten. 'Het aantal inwoners was toen van groot belang maar eigenlijk nog steeds,' vertelt Hofman. 'Het geeft een Stad status maar het levert ook geld op. Des te meer inwoners des te groter de bijdrage van het rijk voor een gemeente'.
Vader Egbert Gramsbergen is op 13 april 1927 niet zo blij met alle aandacht. Op een foto die Hofman ergens heeft opgeduikeld staat Gramsbergen senior afgebeeld die zijn gezicht afschermt met zijn hand.
Vader Egbert Gramsbergen is niet blij met alle aandacht voor zijn jubileumzoon
Vader Egbert Gramsbergen is niet blij met alle aandacht voor zijn jubileumzoon © benohofman.nl
De kleine Frederik Johannes Gramsbergen, roepnaam Frits, is ondertussen een wereldberoemde Groninger. Zelfs tientallen jaren later, in 1963, weet de pers hem te vinden als de Groninger gaat verhuizen naar Leeuwarden, naar Friesland.
Het bladkoperen tegeltje uit een doos van een overleden verzamelaar uit Hoogezand blijkt dus van historische waarde. Maar is ie ook geld waard? Als iemand het kan weten dan is het taxateur Erik Boerma.
'Zulke tegeltjes gaan voor vijf of tien euro over de toonbank. maar het is natuurlijk van onschatbare waarde voor een historische vereniging of voor de familie', legt Boerma uit.

Verdrietig resultaat

Familie? Dat zei de man die mij de jubileumtegel aan de hand deed ook al. Hij zou het mooi vinden, dat het tegeltje bij de familie zou belanden. Zou Frederik Johannes Gramsbergen, de 100.000-ste Stadjer nog in leven zijn. Een speurtocht op internet levert een teleurstellend en verdrietig resultaat op.
Gramsbergen is op 16 november 2019 op 92-jarige leeftijd vredig ingeslapen, zo meldt een rouwadvertentie. Ik zie in de advertentie dat zijn vrouw eerder dat jaar is overleden. Op de advertentie staat ook een correspondentieadres. Ik vind op internet het telefoonnummer erbij.
Het blijkt van Erik Gramsbergen uit het Friese Tzum te zijn, de kleinzoon van Frits. Erik, die meteen enthousiast is, brengt me weer in contact met zijn vader Maarten, de oudste zoon van Frits Gramsbergen. Behalve Maarten waren er ook nog de jongere broers Egbert en Joost. Maarten kent de koperen tegel niet en heeft 'm dus nooit eerder gezien.
'Het kan zijn dat mijn opa, de vader van Frits er niets mee had. Of dat mijn vader, die vrij uitgesproken was in zijn smaak, het later heeft weggedaan'.
Volgens zoon Maarten (66) was zijn vader een man die erg op zichzelf was. 'Mijn vader was een echt moederskindje. Toen hij tien was, is zijn moeder overleden. Ik denk dat hij daarom zo in zichzelf gekeerd was'.
Dat zijn vader de honderdduizendste inwoner van Groningen was, was algemeen bekend in de familie. 'Als mijn vader mijmerde over vroeger, en dat was niet zo vaak, ging het of over de oorlog of over dat hij de honderdduizendste Stadjer was. Dat laatste vond hij erg leuk om te vertellen en hij was er ook best trots op'.

Jongste en nog levende broer

Via Maarten belanden we bij Bert Gramsbergen, de jongste en nog enige levende broer van Frits. Hij snapt meteen hoe de vork in de steel zit. 'Ik heb nog een oud tijdschrift Het Noorden in woord en beeld. Daar staat nog een hele serie foto's in van mijn pasgeboren broer'. De 89-jarige Harenaar weet ook nog dat zijn vijf jaar oudere broer op zijn 21-ste duizend gulden in ontvangst mocht nemen. 'Dat was voor die tijd een groot bedrag. Het was hem toegezegd bij de geboorte. De bank heeft zich eraan gehouden'. Drie jaar geleden overleed Frits Gramsbergen dus. 'Ik weet nog dat zijn zoon Joost bij de uitvaartplechtigheid er nog even op inging dat Frits de honderdduizendste Stadjer was. Dat was toch wel heel mooi.' aldus broertje Bert van 89.
Naar wens van de vinder wordt woensdagmiddag exact 95 jaar na zijn geboorte het tegeltje van Frederik Johannes Gramsbergen teruggegeven aan de familie.
Kijk hier het gesprek in Noord Vandaag terug:
Koperen tegel ter ere van honderdduizendste stadjer terug bij familie