Ministerie wilde meer doen tijdens noodsituatie aanmeldcentrum Ter Apel, maar ‘politiek aarzelde’

De paviljoententen van de veelbesproken nachtopvang in Ter Apel
De paviljoententen van de veelbesproken nachtopvang in Ter Apel © ANP
Hoge ambtenaren van het ministerie van Justitie en Veiligheid wilden eind oktober meer doen om de noodsituatie in Ter Apel te beëindigen. Daar liep de spanning flink op vanwege het overvolle landelijke aanmeldcentrum voor asielzoekers. ‘Politieke aarzeling’ werkte hard ingrijpen tegen.
Meermaals trokken Groningse bestuurders tevergeefs aan de bel in Den Haag en voerden de druk op door de media te benaderen toen duidelijk werd dat men niet snel op hulp kon rekenen. In een uiterste poging betrok de Veiligheidsregio Groningen het kabinet, inclusief minister-president Mark Rutte, bij de crisis, maar het besloot om niet direct hard in te grijpen terwijl daar in Groningen wel om werd gevraagd.
De Groningse bestuurders werkten daarom zelf aan mogelijkheden om Ter Apel te sluiten als de situatie verder uit de hand zou lopen. Duizenden nieuwe crisisnoodopvangplekken in de stad Groningen, Pekela en Leek zouden dan worden ingericht om asielzoekers onder te brengen.
Dit blijkt allemaal uit documenten die RTV Noord en de NOS hebben opgevraagd over de rampspoed bij het aanmeldcentrum in Ter Apel die in oktober net voorkomen kon worden. Op basis van die documenten volgt hieronder een reconstructie van de roerige weken in de herfst van 2021.

Honderden asielzoekers zonder bed of dekens

Het is woensdag 6 oktober 2021 wanneer duidelijk wordt dat de situatie onhoudbaar is bij het landelijk aanmeldcentrum in Ter Apel. Een agent brengt een bezoek aan de nachtopvang, grote paviljoententen waar asielzoekers normaal één nacht verblijven om de volgende dag geregistreerd te worden en opvang te krijgen bij het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA).
Maar in plaats van de gebruikelijke tientallen asielzoekers, verblijven er dan maar liefst 650, constateert de agent. Er is plek voor maximaal 250 mensen, met als gevolg dat honderden asielzoekers tot hun frustratie geen bed of dekens hebben om op te slapen.
De diender concludeert dan ook dat ‘het voorspelbaar is dat de vlam in de pan kan slaan’, staat in politiedocumenten die NOS en RTV Noord hebben ingezien. Het wordt duidelijk dat de situatie zo snel mogelijk moet veranderen. Uit voorzorg wordt de volgende dag een speciale bevelstructuur opgetuigd, die kan worden ingezet als de zaak uit hand loopt voordat er een oplossing is.
Zo zag de nachtopvang er van binnen uit in oktober 2021
Zo zag de nachtopvang er van binnen uit in oktober 2021 © Archief RTV Noord
Het blijkt niet voor niets, want diezelfde avond gaat het al mis. Een groep asielzoekers is zo gefrustreerd door het tekort aan voorzieningen, dat er onrust ontstaat bij het IND-kantoor op het aanmeldcentrum. Er wordt met stenen naar de politie gegooid en de Mobiele Eenheid (ME) moet eraan te pas komen om de rust terug te laten keren. Ook in de daaropvolgende dagen moet de politie optreden vanwege de explosieve sfeer.

Regio roept na vijf dagen om hulp van Den Haag

Het kan zo niet langer, concludeert burgemeester Jaap Velema van Westerwolde die week. Hij betrekt de voorzitter van de Veiligheidsregio Groningen, Koen Schuiling, bij de crisis.
Er wordt een appgroep aangemaakt door een ‘adviseur crisisbeheersing’, met daarin zo’n dertig ambtenaren van de Veiligheidsregio Groningen, politie, brandweer, GGD, Defensie, het COA, het ministerie van Justitie en Veiligheid en de gemeente Westerwolde. De NOS en RTV Noord hebben de berichten die verstuurd zijn in de appgroep, ingezien.
Een spoedoverleg moet Den Haag duidelijk maken dat in Ter Apel hulp nodig is. Daarbij is de hoogste ambtenaar asielzaken van het ministerie van Justitie en Veiligheid aanwezig: ‘Hij heeft gehoord hoe urgent de situatie is. Hij erkende dit en schetste in het kort de maatregelen die nu getroffen worden’, meldt iemand na afloop in de appgroep.
Op dat moment lijkt het ministerie de burgemeesters in het Noorden gerust te willen stellen. Ook toenmalig staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, Ankie Broekers-Knol, doet dat een dag later. Ze zegt in de Tweede Kamer dat het in Ter Apel om een ‘piekmoment’ gaat en dat er in november drieduizend extra opvangplekken bij komen. Ook benadrukt ze dat de situatie ‘geen asielcrisis is’, hoewel de Groningse bestuurders dat wel zo ervaren.
Voormalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol (VVD)
Voormalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol (VVD) © ANP
De druk in Ter Apel loopt in de daaropvolgende dagen op. Iemand in de crisis-appgroep meldt: ‘Het moment dat de toevoer naar IND en COA Ter Apel wordt gesloten, nadert’. Het kan zo niet langer, vinden bestuurders en ambtenaren in de provincie Groningen. Het is dan inmiddels tien dagen na het eerste incident in Ter Apel, waarbij de ME moest worden ingezet.
Opnieuw wordt vanuit Groningen gebeld naar de hoogste ambtenaar asielzaken bij het ministerie van Justitie en Veiligheid in Den Haag. Ook wordt gebeld met de plaatsvervanger van de hoogste ambtenaar van het gehele ministerie. ‘Vanuit het ministerie wil men meer doen, maar politiek wordt er geaarzeld’, meldt iemand achteraf in een interne groepsapp van de gemeente Westerwolde.
Wat die ‘politieke aarzeling’ is, valt niet op te maken uit de berichten. Meerdere (Haagse) bronnen geven verschillende verklaringen voor de ‘politieke aarzeling’ of zeggen het niet te weten. Op het moment van het versturen, is de politiek in Den Haag nog druk bezig met de coronacrisis en de formatie.

Druk op Ter Apel bereikt hoogtepunt

Ondertussen blijft het aantal asielzoekers toenemen en gaat het naar een nieuw record. Iemand meldt in de appgroep dat men op een avond 650 tot 750 mensen verwacht in de nachtopvang. Dat zou een recordaantal zijn. ‘Alles moet in het werk worden gesteld om ergens opvangplekken te krijgen’, wordt gezegd.
Eerder in diezelfde week dreigt het opnieuw uit de hand te lopen in Ter Apel vanwege gefrustreerde asielzoekers. Rond 23.40 uur komt een melding van de beveiliging binnen bij de politie. Er wordt gesproken van een grimmige sfeer en er is angst voor escalatie. Die angst is terecht: zo’n vierhonderd mensen blokkeren de nooduitgangen van de paviljoententen en spuiten brandblussers leeg.
Rond middernacht is de groep gegroeid tot meer dan vijfhonderd personen. De politie besluit op dat moment niet in te grijpen. Ongeveer anderhalf uur na de melding is de rust teruggekeerd in de nachtopvang.
In een ultieme poging om dit soort situaties te voorkomen, belt burgemeester Jaap Velema met RTV Noord en Dagblad van het Noorden. ‘Het gaat nu echt fout in Ter Apel’, is zijn boodschap. Hij pleit voor crisisnoodopvang, een vorm van opvang die pas wordt ingezet als het COA geen bedden meer heeft voor asielzoekers. Meestal worden daar locaties voor gebruikt die ook opvang bieden bij grote rampen, zoals sporthallen.
Maar in tegenstelling tot burgemeester Velema, vindt het ministerie nog steeds dat er geen sprake is van een crisissituatie. Het verzoek van Velema wordt dan ook niet gehonoreerd. In plaats daarvan worden bussen naar Ter Apel gestuurd die asielzoekers kunnen verplaatsen naar gemeenten die per direct nog noodopvang zouden kunnen regelen.
Ik ben een roepende in de woestijn
Burgemeester Jaap Velema van Westerwolde
Maar die bussen keren onverrichterzake terug naar de garage, blijkt uit het appverkeer. ‘Ze zijn weer leeg weggereden omdat diverse gemeenten het ‘s avonds niet voor elkaar kregen om onderdak te bieden’, valt te lezen.
Teleurgesteld staat Velema laat in de avond voor het aanmeldcentrum, waar de bussen leeg zijn vertrokken. Hij voelt zich in de steek gelaten en niet serieus genomen door de rest van het land. ‘Ik ben een roepende in de woestijn’, zegt hij voor de poorten van het overvolle aanmeldcentrum. De crisis in Ter Apel is dan al twaalf dagen aan de gang.

Minister-president Mark Rutte betrokken bij crisis

Met de angst dat er op korte termijn opnieuw grote onrust kan ontstaan, bedenken Velema en Schuiling hoe ze Den Haag duidelijk kunnen maken dat het écht niet meer op deze manier kan in Ter Apel. Er zijn gewoon te weinig bedden en te veel mensen.
Minister-president Mark Rutte, wordt betrokken bij de crisis. De Veiligheidsregio Groningen besluit een uitzonderlijk verzoek te doen of zoals Velema het die avond verwoordt: ‘Buitengewoon bijzonder en zelden toegepast’.
Het gaat om een zogenaamd bijstandsverzoek, waarmee de Veiligheidsregio Groningen formeel aangeeft dat ze de (crisis)situatie niet zelf kan oplossen en de hulp van het Rijk nodig heeft. Uit de mailwisselingen en appgesprekken blijkt dat onder meer minister-president Mark Rutte om een spoedoverleg vraagt.
Vijftien dagen na de start van de crisis spreken enkele ministers, de staatssecretaris en alle commissarissen van de Koning over dit buitengewone verzoek uit Groningen. Voor de Groningse bestuurders een belangrijk moment met een ‘nu of nooit’ gevoel. Maar het kabinet besluit niet in te gaan op het uitzonderlijke hulpverzoek van de Veiligheidsregio Groningen.

Duizenden crisisplekken in Groningen als Ter Apel dichtgaat

Een paar dagen voor het buitengewone verzoek heeft de Veiligheidsregio Groningen al gekeken naar wat ze zelf kan doen als de situatie opnieuw escaleert. Het idee is om de toegang tot het aanmeldcentrum te blokkeren en daarmee het aanmeldcentrum ‘op slot’ doen. ‘Op grond van de ontstane crisissituatie zal de Veiligheidsregio Groningen dan de vluchtelingen onderdak moeten bieden, zoals bij een andere ramp’, meldt een ambtenaar.
In MartiniPlaza zouden 1.500 mensen onderdak kunnen krijgen
In MartiniPlaza zouden 1.500 mensen onderdak kunnen krijgen © Gijs Meester/RTV Noord
Uit rapporten van de Veiligheidsregio Groningen wordt duidelijk dat de stad Groningen zo’n drieduizend crisisnoodopvangplekken kan bieden, Pekela tweehonderd en Leek driehonderd. Van andere provincies wordt weinig verwacht: ‘Er is geen zicht op crisisnoodopvangplekken elders in het land’, staat in hetzelfde rapport.
Bij een nieuwe escalatie kunnen bestuurders op een bepaald moment het plan in werking zetten en gebruik gaan maken van de crisisnoodopvangplekken. ‘Dat moment is er als veiligheid en gezondheid in gevaar komen’, aldus een ambtenaar.

Ruim twee maanden na start crisis weer lucht voor Ter Apel

Het duurt nog tot de tweede week van december, 65 dagen na de start van de crisis, tot Den Haag met een oplossing komt die een paar maanden lucht geeft in Ter Apel. Op dat moment lijkt de ‘politieke aarzeling’ te zijn verdwenen.
Het ministerie dwingt begin december plotseling de gemeente Gorinchem om asielzoekers op te vangen. Volgens staatssecretaris Broekers-Knol zijn die gedwongen opvanglocaties nodig ‘om crisisnoodopvangplekken’ te voorkomen.
Een dag voor de presentatie van het nieuwe coalitieakkoord meldt de staatssecretaris dat op vier andere plekken ook asielzoekers gedwongen worden opgevangen. Later zal Broekers-Knol toegeven dat ze juridisch gezien helemaal geen dwang kon opleggen.
De onterechte dwang zorgt er wel voor dat de gemoederen in Westerwolde en bij de Veiligheidsregio Groningen voor een korte periode tot bedaren zijn gebracht. Maar drie maanden later is de nachtopvang weer net zo vol als tijdens de crisis van oktober 2021.
Er staan sinds begin dit jaar stappelbedden, waardoor er meer plek is in de nachtopvang
Er staan sinds begin dit jaar stappelbedden, waardoor er meer plek is in de nachtopvang © asielzoeker H.R.
De plannen om Ter Apel ‘op slot te doen’ worden afgestoft, de paviljoens zitten weer overvol en bestuurders zitten wederom met samengeknepen billen te hopen dat het er rustig blijft. Waar de onorthodoxe maatregel van de vorige staatssecretaris nog lucht gaf aan Ter Apel, wil opvolger Eric van der Burg liever eerst ‘de blaren van zijn tong kletsen’ om extra opvangplekken te creëren en Ter Apel te helpen. Net zoals Broekers-Knol de eerste 65 dagen van de vorige crisis deed.