Emotionele onthulling struikelstenen bij Joods bejaardentehuis: 'Bizar wat hier is gebeurd'

De struikelstenen werden onthuld door de papieren Davidsterren er vanaf te halen
De struikelstenen werden onthuld door de papieren Davidsterren er vanaf te halen © Marten Nauta/RTV Noord
Het is 9 maart 1943 als het Joodse bejaardentehuis Beth Zekenim in Stad door de Duitse bezetter wordt leeggehaald. Aan de Schoolholm komen vrachtwagens voorrijden, waar sommige Joden met bed en al in worden gegooid. Hun 38 levens eindigen kort daarna in verschillende concentratiekampen.
De gebeurtenis vond ruim 79 jaar geleden plaats in de binnenstad van Groningen. Maandagmiddag werden de bewoners herdacht met de onthulling van evenzoveel zogenoemde Stolpersteine, die ook bekendstaan als struikelstenen.

'Te bizar voor woorden'

De plaatjes, ze zijn tien bij tien centimeter groot, liggen op het speciaal gerestaureerde plein voor het voormalig bejaardentehuis. Er liggen nieuwe, donkere stenen waar de Stolpersteine beter in uitkomen. De nieuwe eigenaar van het pand, Joop Woldring, nam het initiatief om de plaatjes er aan te brengen.
Initiatiefnemer Joop Woldring
Initiatiefnemer Joop Woldring © RTV Noord
'Het belangrijkste is dat het niet vergeten wordt', zegt Woldring. Hij laat nog wel eens een traan als hij bedenkt wat er een paar jaar voor zijn geboorte gebeurd is aan de Schoolholm. 'De Duitse soldaten hadden de opdracht om iedereen uit het bejaardenhuis te halen en in de vrachtauto's te stoppen. Ze gingen naar het station, richting Westerbork. De meeste mensen weten wel hoe dat is afgelopen.'
Emotionele onthulling struikelstenen bij Joods bejaardentehuis in Stad

Geschiedenis herhaalt zich

'Het is te bizar voor woorden', zegt Woldring. 'Ik kan dat niet vaak genoeg zeggen. Als ik mijn fantasie laat werken, word ik er nog wel eens emotioneel van. Ons doel is dat jongere mensen zich blijven herinneren wat er is gebeurd. Wat er nu gebeurt in Oekraïne: het zijn verschrikkelijke dingen, en eigenlijk herhaalt de geschiedenis zich nu weer.'
De naam van het voormalige Joodse bejaardentehuis is vereeuwigd in deze steen
De naam van het voormalige Joodse bejaardentehuis is vereeuwigd in deze steen © Marten Nauta/RTV Noord

Struikelen over de gedachte

Ook burgemeester Koen Schuiling van Groningen vindt het belangrijk dat de struikelstenen er liggen. 'Elke dictator probeert mensen hun naam te ontnemen, ze te ontmenselijken. Daar komt het vaak op neer, we zien dat ook vandaag de dag. Daarom is het goed de namen te onthullen, zodat mensen herinnerd blijven.'
'We hadden in deze regio, van de Schoolholm, Folkingestraat en Folkingedwarsstraat, een grote Joodse gemeenschap. Daar maakte Beth Zekenim onderdeel van uit. Het is goed dat dit gebouw bewaard is gebleven, maar vooral ook dat we door de plaatsing van de Stolpersteine de herinnering levend houden.'
Eén van de Stolpersteine wordt onthuld
Eén van de Stolpersteine wordt onthuld © Marten Nauta/RTV Noord
Over de struikelstenen struikel je niet letterlijk, want ze liggen in het wegdek. 'Je struikelt er vooral geestelijk over', zegt Schuiling. 'Heel veel mensen zijn uit dit huis gesleurd, in het beste geval in hun bed. Ze zijn weggevoerd, en zonder enig gevoel voor medemenselijkheid onmiddelijk om het leven gebracht.'

Tranen

Die gedachte, van 38 Joodse mensen die het einde van hun leven niet aan de Schoolholm maar in Auschwitz of Sobibor moesten meemaken, vulde maandagmiddag een deel van de binnenstad. Hun namen werden nog één keer in het openbaar uitgesproken, de herinneringen aan hen werden verwoord door de nabestaanden. Sommigen konden hun tranen niet bedwingen. Maandag telde één ding: ze zijn niet vergeten.
Wat zijn Stolpersteine?
‘Een mens is pas vergeten als zijn naam vergeten is.’ Deze uitspraak uit de Talmud heeft kunstenaar Gunter Demnig tot leidraad gediend bij zijn ‘Stolpersteine’-project. Stolpersteine of struikelstenen zijn betonnen blokjes van 10 bij 10 centimeter met een messing plaatje die worden geplaatst bij het laatste eigen onderkomen van een slachtoffer van het naziregime en de jodenvervolging tussen 1933 en 1945. Op het messing plaatje zijn de naam en het geboortejaar van het slachtoffer, en de plaats en datum van overlijden gegrift.
Demnig weet zelf niet meer precies waarom hij het struikelstenen noemde, maar een kind verwoordde voor hem precies waar het om ging: je struikelt er niet letterlijk over, maar als je zo’n steen ziet struikelen je hart en je ziel.
Het Stolpersteine-project heeft inmiddels een enorme vlucht genomen zodat over heel Europa nu meer dan 70.000 struikelstenen te vinden zijn die ons steeds op een specifieke plek herinneren aan de verschrikkingen van oorlog en Holocaust.
Eén van de onthulde struikelstenen
Eén van de onthulde struikelstenen © Marten Nauta/RTV Noord