Nog veel onderduikplekken bewaard in Groningen

Onderduikplek onder de zoldertrap
Onderduikplek onder de zoldertrap © Reinder Smith/RTV Noord
Wie heeft er nog een onderduikplek in zijn huis? Die vraag stelde verslaggever Reinder Smith een maand geleden aan onze kijkers en luisteraars. Er kwamen meer dan dertig reacties binnen. Sommige mensen wisten dat er tijdens de oorlog ergens bij hen in de straat een onderduiker had gezeten, maar wisten niet precies waar. Anderen hadden ook een onderduikplek in hun huis gehad, maar dat was tijdens een verbouwing verdwenen. Toch zijn er nog steeds huizen in Groningen te vinden met een onderduikhol, dat nog intact is.
‘Kijk’, zegt Janneke Zwinderman uit Oude Pekela, ‘je hebt hier achter de middelste deur de zoldertrap en links en rechts daarvan heb je twee deuren naar de slaapkamers. Als je dan in de rechter slaapkamer bent zie je een kastdeur en als je die opent zit er links een paneel dat je weg kunt halen en dan zit er een ruimte onder de trap. Het valt bijna niet op. Toen we dit huis hadden gekocht ging mijn schoonvader schilderen en die zij opeens, moet je eens kijken wat hier zit: een onderduikplek’
Janneke en haar man Jakob hebben de schuilplaats sinds die tijd nooit veranderd en koesteren het bijzondere stukje geschiedenis van hun huis. Ze zijn ook beslist niet van plan om er wat aan te veranderen: 'nee, zolang wij hier wonen blijft dit hier'.
Janneke Zwinderman en haar onderduikplek
Janneke Zwinderman en haar onderduikplek © Reinder Smith/RTV Noord

Aantal onderduikers in Nederland

De vraag hoeveel onderduikplekken er nog over zijn, roept automatisch de vraag op hoeveel onderduikers er zijn geweest in de oorlog. Volgens de Anne Frank Stichting zaten er tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland tussen de 300.000 en 330.000 mensen ondergedoken.
Onder hen bevonden zich 28.000 Joden. Lang niet iedere onderduiker had een verstopplek. Sommigen woonden gewoon ‘stiekem’ in bij anderen mensen, maar er moeten toch wel zo’n 100.000 schuilplekken zijn geweest en in onze provincie moeten er dat vele duizenden zijn geweest. Grote vraag is en blijft hoeveel er daar nog van over zijn. De oproep op RTV Noord een maand geleden leverde binnen de kortste keren zo'n tien meldingen op van mensen die nog een complete schuilplek in hun huis hebben.

Bij toeval ontdekt

Sommige mensen krijgen van de verkoper te horen dat er 'een bijzondere plek' in hun huis is. Maar vaak is het verhaal niet compleet. 'Toen we ons huis kochten zei de verkoper ook zo iets, en toen mijn schoonvader aan het schilderen was ontdekte hij opeens een verstopplek onder de de zoldertrap'. En zo zijn er meer meldingen. Huiseigenaren gaan verbouwen en ontdekken opeens een verborgen ruimte. Soms zitten er ook nog spullen uit de oorlog in zoals bonkaarten en kranten.
Jaren 20 en 30 huizen in Oude Pekela, ideaal om onder te duiken.
Jaren 20 en 30 huizen in Oude Pekela, ideaal om onder te duiken. Foto: (© Reinder Smith/RTV Noord)

Jaren twintig en dertig huizen

Wat opvalt is dat veel onderduikplekken worden gemeld in huizen, die vlak voor de oorlog in de jaren twintig en dertig zijn gebouwd. Deze huizen lenen zich goed om een onderduikplek te maken. Ze hebben vaak een kamer en een suite met meerdere ingebouwde kasten en een combinatie van een trap naar de zolder met daar onder meerdere kasten in de slaapkamers. Vaak is er goed nagedacht over de verstopplek en zitten er grendels aan de binnenkant van het toegangsluik om dit zeker en zonder sporen aan de buitenkant te vergrendelen. Omdat het opvallend is dat de onderduikplekken steeds op dezelfde plekken in soortgelijke huizen zitten kun je je afvragen of de Duitsers dat tijdens de oorlog ook niet heel snel in de gaten hadden.
Bekijk de video:
Zoektocht naar onderduikplekken in de provincie

Onderduiker onbekend

De meeste melders, die nog een onderduikplek hebben, weten niet wie er in heeft gezeten. Sommige denken dat de toenmalige joodse buren er in zaten, maar bij de meeste onderduikholen is het verhaal erachter in de loop der jaren verloren gegaan. De bewoners, die er in de oorlog zaten zijn overleden, hun kinderen zijn uit het zicht en ondertussen is het huis al een aantal malen verkocht. Daarmee wordt het verhaal raadselachtiger en bijzonder, maar de meeste mensen vinden het jammer dat ze het verhaal achter de onderduik niet kennen. Wel zijn ze er allemaal van overtuigd dat het doodeng moet zijn geweest om tijdens de oorlog in zo'n hol te zitten.
Grendels aan de binnenkant van het luik van de onderduikruimte
Grendels aan de binnenkant van het luik van de onderduikruimte © Reinder Smith/RTV Noord

Geen registratie

‘We hebben jarenlang schoolkinderen van de hoogste groepen van de basisschool op bezoek gehad’, vertelt Janneke Zwinderman. 'We lieten dan twee kinderen zich verstoppen en de anderen moesten dan zoeken. Die vonden ze nooit maar het maakte allemaal wel grote indruk op de kinderen. Dat geeft wel aan hoe belangrijk het is om dit soort plaatsen te bewaren. Maar daar is niets voor geregeld. We hebben ons verhaal aan verschillende instanties aangeboden', legt Janneke Zwinderman uit, 'maar niemand heeft er belangstelling voor en dat is eigenlijk doodzonde, want zo verdwijnen de verhalen en op den duur ook de schuilplaatsen.'