Asielzoekers op een cruiseschip op zee? ‘Absurd idee’

Asielzoekers die per bus naar een andere locatie worden gebracht (archief)
Asielzoekers die per bus naar een andere locatie worden gebracht (archief) © Eddy Zwerver/RTV Noord
Gemeenten zelf laten kiezen welke vluchtelingen zij opvangen en welke niet. Asielzoekers onderbrengen op cruiseschepen, die niet in een haven maar op zee liggen. VluchtelingenWerk Nederland heeft geen goed woord over voor deze ideeën om het gestrande asielsysteem vlot te trekken.
Staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel) probeert al maanden gemeenten, die dat tot nu niet of nauwelijks doen, over te halen mee te werken aan de opvang van asielzoekers. In de hoop dat daarmee de druk op het overbelaste aanmeldcentrum in Ter Apel wordt verlicht. Maar ondanks allerlei beloften en afspraken is er volgens de statistieken van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) nog steeds een tekort aan duizenden opvangplekken.

Opmerkelijke oplossingen

Na crisisoverleg met meerdere collega-bewindslieden kwam Van der Burg woensdagavond met een paar opmerkelijke oplossingen op de proppen. Zoals het idee om asielzoekers onder te brengen op cruiseschepen, drijvend op zee, in plaats van aangemeerd in een haven.
Mensen die gevlucht zijn voor oorlog en geweld, kun je niet op een boot proppen
Sander Schaap - VluchtelingenWerk Nederland
‘Daar zijn we erg van geschrokken’, zegt Sander Schaap, manager van Vluchtelingenwerk Nederland. ‘Het is op zijn zachtst gezegd een absurd idee. Je vangt als samenleving mensen op en dat doe je niet van een afstandje op zee. Ik ga ervan uit dat dit een slip of the tongue is geweest, want dit is geen reëel voorstel.’

Van de kade afduwen

‘Mensen die gevlucht zijn voor oorlog en geweld, kun je niet op een boot proppen en dan van de kade afduwen. Ze worden nu al vaak in de vreselijkste omstandigheden opgevangen, maar dit is wel een van de lelijkste in zijn soort’, aldus Schaap. ‘Ik snap dat er tijdens een overleg allerlei ideeën over tafel gaan. Maar wat ik niet snap is dat deze ideeën niet snel weer van tafel gaan. Sterker: hij (Van der Burg) gaat ze onderzoeken.’
Ik zet hier wel vraagtekens bij
Heinrich Winter - hoogleraar Bestuurskunde
Schaap krijgt bijval van Henrich Winter, hoogleraar Bestuurskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en onder meer gespecialiseerd in vreemdelingenrecht.
Sander Schaap
Sander Schaap © Vluchtelingenwerk Nederland
‘Je kunt nog zo’n mooie pendeldienst hebben tussen het schip en de vaste wal, maar in beginsel kom je niet zo maar van het schip af’, stelt Winter vast. ‘Daar moet je eerst toestemming voor vragen; er moeten procedures worden gevolgd en dat kan waarschijnlijk maar op bepaalde tijdstippen per dag, et cetera.’

Bewegingsvrijheid

Normaal hebben bewoners van een asielzoekerscentrum net zoveel bewegingsvrijheid als iedere andere inwoner van Nederland. Winter: ‘Ze mogen door het land reizen, als ze dat zouden willen. Dat wordt op een cruiseschip veel ingewikkelder. Dus ik zet hier wel vraagtekens bij.’
Ook het voorstel om gemeenten tegemoet te komen die wel Oekraïners, maar geen asielzoekers willen opvangen, kan niet op goedkeuring van VluchtelingenWerk rekenen. Schaap: ‘Het is geweldig dat er in korte tijd veel opvangplekken voor Oekraïners zijn gerealiseerd. Maar mensen uit Syrië zijn bij wijze van spreken voor dezelfde Russische bommen gevlucht als de mensen uit Oekraïne.’

Rechtvaardigingsgrond

‘Daar moet ik VluchtelingenWerk wel gelijk in geven’, zegt Winter. ‘Je maakt het gemeenten die kennelijk dat onderscheid willen maken wel héél gemakkelijk om dit te doen, terwijl er geen objectieve rechtvaardigingsgrond is om dat onderscheid te maken.’
Om gemeenten te kunnen dwingen mee te werken aan de opvang van asielzoekers, moet eerst de wet worden aangepast. Maar het kan wel een jaar duren, voordat een wetswijziging is gerealiseerd.
Heinrich Winter (RUG)
Heinrich Winter (RUG) © RUG

Moreel dilemma

Winter: ‘In de tussentijd zit hij (staatssecretaris Van der Burg, red.) met een praktisch probleem, want in Ter Apel liggen mensen voor de poort te slapen. Dus ik snap ook wel dat hij pragmatische oplossingen verzint, die misschien niet de schoonheidsprijs verdienen, maar die wel gaan werken op heel korte termijn. Als er juridisch geen problemen zijn, kan ik me voorstellen dat hij over dit moreel dilemma - want dat is het - heenstapt.’
Maar voor Schaap van VluchtelingenWerk geven principiële bezwaren de doorslag: ‘Tot nu toe werden om praktische redenen Oekraïners op andere plekken opgevangen, omdat het COA dat niet aan kon. Maar als je dat nu gaat legitimeren, dan raakt dat Artikel 1 van de Grondwet. Je gaat selecteren op nationaliteit, op afkomst. Dat is een brug die je niet op moet.’
Het is tijd dat de staatssecretaris een spoedwet gaat maken
Sander Schaap - VluchtelingenWerk Nederland
Wat Schaap betreft is de oplossing duidelijk: ‘Het is tijd dat de staatssecretaris een spoedwet gaat maken waarmee hij gemeentes kan dwingen opvangen te regelen waar dat nodig is. Er zijn nu veel gemeentes die dat vrijwillig doen en dat is natuurlijk heel goed. Maar dat geldt niet voor alle gemeentes.’
Zo’n spoedwet kan in korte tijd worden geregeld, aldus Schaap: ‘Je zult ernaar toe moeten dat het heel gewoon is dat je een x-aantal asielzoekers opvangt. Zo kun je dat op een goede manier verdelen en kunnen bewoners daaraan wennen en worden ze niet steeds overvallen.’

'Duidelijke boodschap'

‘Iedereen weet dan waar hij aan toe is’, gaat Schaap verder. ‘Dat is, denk ik, het begin van de uitweg uit deze crisis. Als die spoedwet er over vier weken is, dan heb je een duidelijke boodschap voor gemeentes: jullie moeten nu aan de bak. Niet een paar, maar allemaal.’
‘Overal werken mensen zich een slag in de rondte. In maart werd met enige bombarie aangekondigd dat er 15.000 plekken in vastgoed van het Rijk zouden komen. Het is nu bijna augustus. Waarom wordt dit gesprek nu pas gevoerd?’ verzucht Schaap. ‘Ik snap niet waarom het politiek-bestuurlijk niet lukt om sneller stappen te zetten.’
Wat er nu in Ter Apel gebeurt, hebben bestuurders zich aan te trekken, gezien hun beslissingen in het verleden
Heinrich Winter, hoogleraar Bestuurskunde
Winter: ‘Wat er nu in ter Apel al een aantal maanden gebeurt, hebben bestuurders, die hier uiteindelijk verantwoordelijk voor zijn, zich aan te trekken, gezien de beslissingen die ze in het verleden hebben genomen.’
Volgens de hoogleraar is er sprake van een patroon: ‘We weten al decennia dat mensen naar Westerse landen komen om asiel aan te vragen. Door corona nam dat aantal enorm af. Wat je dan ziet in Haag is dat is dat onmiddellijk de budgetten worden gekortwiekt en dat het aantal opvangplaatsen wordt gereduceerd. Nu corona voorbij is, lopen we weer achter de feiten aan.’

'Bewust beleid'

Dat is geen toeval, stelt Winter: ‘Ik denk dat het bewust beleid is. Zo van: in Nederland is geen opvangcapaciteit, ga maar naar een ander Europees land. We zitten hier niet te wachten op mensen. Het heeft de bedoeling af te schrikken. Dat denk ik echt.’
Opvang verschilt van land tot land
In de praktijk verschilt de opvang van asielzoekers vaak van land tot land, zegt RUG-hoogleraar Bestuurskunde Heinrich Winter: ‘Waarbij je wel onderscheid moet maken tussen Europa en andere delen van de wereld. Australië bijvoorbeeld heeft een aantal jaren geleden een apart eiland ingericht, waarheen mensen werden verbannen om daar te worden opgevangen.'
Soort detentiecentrum
‘Dat is natuurlijk ook een bepaalde manier van inperking van bewegingsvrijheid. Eigenlijk was het een soort detentiecentrum. Overigens is Australië daar deels weer van terug gekomen na internationale kritiek. Maar in Europa zijn landen die asielzoekers aan de grenzen weren, zoals Polen en Hongarije. Dat zijn ook praktijken waarmee je liever niet mee geassocieerd zou willen worden.'