Iedereen kan een zorgboerderij oprichten, toezicht schiet soms tekort

Zorgboerderij Oldenbosch in Holwierde
Zorgboerderij Oldenbosch in Holwierde © RTV Noord
Iedereen kan een zorgboerderij beginnen, ook zonder achtergrond in de zorg. Het toezicht op zorgboerderijen blijkt bovendien versnipperd en schiet in veel gevallen tekort.
Dinsdag luidden medewerkers van zorgboerderij Oldenbosch in Holwierde de noodklok over een angstcultuur, seksuele intimidatie op de werkvloer en het wegsluizen van geld. De GGD doet onderzoek.

Vrijemarkteconomie

‘In principe kan iedereen een bedrijf oprichten, dus ook een zorgboerderij’, zegt Jan van Donkersgoed, manager van Stichting Boer en Zorg in Noord Nederland (BEZINN). Toetreding tot de zorgmarkt is geregeld in de Wet toetreding zorgaanbieders (Wtza). Die wet is vanaf januari 2022 actief en is grotendeels de opvolger van een deel van de Wet toelating zorginstellingen (Wtzi).
Enkele aanscherpingen hebben toetreding tot de zorgmarkt moeilijker gemaakt. Zo zijn zorg- en jeugdinstellingen sinds begin dit jaar verplicht zich als zorgaanbieder aan te melden bij de overheid. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ziet hierop toe. Verdere aanscherpingen moeten zorgen voor meer transparantie en verantwoording in de gezondheidssector, maar nog steeds kan iedereen die dat wil een zorgboerderij beginnen.
Op het moment dat een zorgboerderij jeugdzorg wil leveren, komen wij in beeld
Kirsten Wind - Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten
Waarom die toetreding zo gemakkelijk is, is volgens Harrie Verbon, emeritus hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg, te verklaren door de vrijemarkteconomie. Iedereen moet de zorgmarkt kunnen betreden. ‘Als je dat afsluit, dan is er geen sprake meer van vrije marktwerking.’
Hoewel oprichters van zorgboerderijen zelf geen achtergrond in de zorg hoeven hebben, moeten zij wel voldoende gekwalificeerd personeel in dienst hebben. Maar dat is volgens Verbon ook niet altijd in orde.

Verantwoordelijkheid bij verschillende instanties

Als een bedrijf zich als zorgboerderij heeft geregistreerd bij de overheid, kan het een aanbesteding krijgen via de gemeente of het regionale zorgkantoor. Die aanbesteding houdt in dat zorgboerderijen een contract met de gemeente of het zorgkantoor hebben. Een cliënt kan voor zijn of haar zorg vervolgens een keuze maken uit de gecontracteerde zorgboerderijen.
Welke instantie betrokken is bij deze aanbestedingsprocedure ligt aan de zorg die geboden wordt. Veel zorgboerderijen bieden dagbesteding aan voor jongeren. De aanbesteding van jeugdzorg hebben gemeenten in Groningen uitbesteed aan de Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten (RIGG). ‘Op het moment dat een zorgboerderij jeugdzorg wil leveren, komen wij in beeld’, vertelt woordvoerder Kirsten Wind van de RIGG. Tot 2021 vond twee keer per jaar een toetredingsronde plaats voor zorgboerderijen die zich bij de RIGG wilden aansluiten. Tijdens die procedure controleerde de RIGG op kwaliteitseisen, afhankelijk van de zorg die een bedrijf wilde aanbieden.
Niemand van ons zit te wachten op toestanden zoals die bij Oldenbosch in Holwierde
Jan van Donkersgoed - Manager Stichting Boer en Zorg in Noord Nederland
Zorg voor volwassenen valt onder de Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO) en ligt bij de gemeente. Een uitzondering is de zorg voor volwassenen waarvan duidelijk is dat ze levenslang zorg nodig hebben. Die aanbestedingen vallen onder regionale zorgkantoren.
Zorgboerderijen kunnen een los contract met de gemeente, de RIGG, of het zorgkantoor aangaan, maar kunnen zich ook aansluiten bij een organisatie zoals Stichting BEZINN. Deze stichting zet zorg uit bij zorgboerderijen en is daarom ook medeverantwoordelijk voor het toezicht daarop. ‘Wij brengen minimaal een keer per jaar een regulier bezoek. Daarnaast hebben we nauw contact, wekelijks of maandelijks, met de verschillende locaties’, aldus Van Donkersgoed. Hij vervolgt: ‘Niemand van ons zit te wachten op toestanden zoals die bij Oldenbosch in Holwierde.’
In de ervaring van Donkersgoed zijn het vaak zorgboerderijen die niet aangesloten zijn bij een organisatie zoals BEZINN waar ophef om ontstaat. ‘Begrijp me niet verkeerd, ook bij ons gebeuren calamiteiten. Dat is ook niet zo verwonderlijk, maar we kunnen het wel op een goede manier verantwoorden.’
Op zichzelf staande zorgboerderijen hebben een los contract bij de gemeente, een zorgkantoor of de RIGG. De aanbesteder is deels verantwoordelijk voor het toezicht op de zorgboerderij. Wind: ‘Wij checken aan de voorkant, maar als we een bedrijf gecontracteerd hebben, doen we ook nog controles.’ Daar hanteert de RIGG bepaalde methodieken voor, omdat de organisatie niet de capaciteit heeft om bij alle gecontracteerden langs te gaan. Wind: ‘Er zijn ook zorgaanbieders waar nooit naar verwezen wordt, daar gaan we dan bijvoorbeeld niet langs.’

'Wirwar van instituten'

Naast de aanbesteders zijn er veel andere partijen die ook op een of andere manier toezicht houden, zoals de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de Nederlandse Arbeidsinspectie en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Verbon: ‘In Nederland is het nogal een wirwar van instituten die toezicht houden. Die weten zelf soms ook niet meer waar ze nou precies verantwoordelijk voor zijn.’
Er vindt vaak pas controle plaats als er signalen zijn dat er iets mis is, maar dan is het eigenlijk te laat
Harrie Verbon - Emeritus hoogleraar openbare financiën Universiteit van Tilburg
In april verscheen een rapport waarin de Algemene Rekenkamer concludeerde dat de bestrijding van fraude met publiek zorggeld in de praktijk niet of nauwelijks werkt. De verschillende toezichthouders en opsporingsinstanties overleggen veel met elkaar, maar niemand neemt de regie. De Algemene Rekenkamer sprak van ‘een zorgelijk gebrek aan daadkracht’.
Het zou volgens Verbon al schelen als de wildgroei aan zorgboerderijen beperkt zou worden. ‘Er zijn zo ontzettend veel zorgboerderijen. Er vindt vaak pas controle plaats als er signalen zijn dat er iets mis is, maar dan is het eigenlijk te laat.’
Inperking van het aantal zorgboerderijen kan volgens Verbon via de aanbesteders. ‘Bedrijven moeten een contract krijgen via een aanbestedingsprocedure. Het aanbieden van die contracten kan de gemeente (of een andere aanbesteder, red.) inperken.’
De RIGG neemt op dit moment in ieder geval geen nieuwe zorgaanbieders aan. Op hun website valt te lezen dat ze op het moment geen behoefte hebben aan nieuwe aanbieders.