Bartholt Entens uit Middelstum: 'Een oorlogsmisdadiger naar wie drie straten zijn vernoemd'

Bartholt Entens van Mentheda uit Middelstum
Bartholt Entens van Mentheda uit Middelstum © Wikipedia
De Dolle Jonker, zo heet het boekje van Hendrik Hofman waar veel jongeren kort na de Tweede Wereldoorlog mee opgroeiden. Het vertelt het geromantiseerde verhaal van jonker Bartholt Entens uit Middelstum die dapper mee vocht in de Tachtigjarige Oorlog. Streektaaldeskundige Fré Schreiber vertaalde het boekje over zijn beroemde dorpsgenoot in het Gronings en kwam er achter dat Entens niet bepaald van onbesproken gedrag was.
Bartholt Entens werd in 1539 op de borg Mentheda in Middelstum geboren en werd vooral bekend omdat hij zich aansloot bij de watergeuzen en met de Hollanders streed tegen de Spaanse overheersers.
Entens was als geus betrokken bij de verovering van Den Briel en Vlissingen op de Spanjaarden. ‘Hij was een zeer bekwame zeeman,’ vertelt Schreiber. ‘Daar werd hij alom voor geëerd, maar hij was ook heel erg wreed en daar was hij berucht om.’
Streektaaldeskundige Fré Schreiber
Streektaaldeskundige Fré Schreiber © RTV Noord/René Walhout

Avonturen met Bartholt Entens

Schreiber leerde zijn beroemde plaatsgenoot kennen toen hij in 1978 als meester aan de slag ging in Middelstum. In de kast van de school vond hij een stapel boekjes met de titel De Dolle Jonker.
‘Dat bleek een kinderboek uit 1949 van de Groninger schrijver Hendrik Hofman. Het gaat eigenlijk over het jongetje Drebbeltje uit Toornwerd. Hij is valkenier en trekt op met Bartholt Entens en samen beleven ze allerlei avonturen. Drebbeltje raakt zo onder de indruk van de jonker dat hij zijn katholieke geloof voor hem laat varen en zich aan sluit bij de Protestantse watergeus', zegt Schreiber.
Een tegel van Entens aan de Pop Dijkemaweg in Stad
Een tegel van Entens aan de Pop Dijkemaweg in Stad © Twitter/HalloRia

Kinderen speelden de verhalen na

Het boekje over jonker Entens verscheen als een zondagsschoolboekje. 'Als je vanaf de jaren vijftig geregeld naar de zondagsschool ging kreeg je met kerst een grote sinaasappel en een zondagsschoolboekje cadeau', herinnert Schreiber zich. ‘Vaak waren het stichtelijke boekjes, zoals die van W. G. van der Hulst, maar deze gaat over de Tachtigjarige Oorlog en een jonker die wordt verheerlijkt terwijl het niet zo’n aardige man was.’
Het boekje over de Dolle Jonker maakte veel indruk in Middelstum, merkte de inmiddels gepensioneerde Schreiber. ‘Ik heb verhalen gehoord van mensen die als kind na schooltijd de verhalen naspeelden. Die waren dan Drebbeltje en vochten tegen de Spanjaarden. Het leefde heel erg en dat komt ook omdat het heel mooi beschreven is.’

Hij vond het leuk om mensen om zeep te brengen

Omdat het boekje niet meer verkrijgbaar was besloot Schreiber het opnieuw uit te geven en dan in het Gronings en met een uitgebreide inleiding over Entens en de tijd waarin hij leefde. Tijdens het onderzoek dat Schreiber eerst deed ontdekte hij ook de donkere kanten van zijn dorpsgenoot. 'Hij vond het leuk om mensen om zeep te brengen. Zo is er een verhaal dat hij iemand liet ophangen en daarna ook nog twee keer op het slachtoffer schoot.’
De oude en de nieuwe Dolle Jonker
De oude en de nieuwe Dolle Jonker © RTV Noord/René Walhout
Entens werd na aanhoudende verhalen over moordpartijen en plundertochten uiteindelijk in opdracht van Willem van Oranje opgepakt. De Middelstumer kwam uiteindelijk weer op vrije voeten en werd terug naar Groningen gestuurd. In 1580 komt hij bij het beleg van Groningen om het leven en wordt hij begraven in de Hippolytuskerk van Middelstum.
‘Entens was gewoon een oorlogsmisdadiger naar wie drie straten zijn vernoemd,’ besluit Schreiber. ‘Hij is ook een plaatselijke held waarvan mensen niet altijd helemaal in de gaten hebben wie hij werkelijk was.’
Het boek Dolle Jonker van Hendrik Hofman en Fré Schreiber is in eigen beheer verschenen. Meer informatie vind je hier.