50 jaar na de allesvernielende novemberstorm van 1972: 'Ik zat van boven tot onder onder de stront'

De door de storm onthoofde Willibrorduskerk in Sappemeer
De door de storm onthoofde Willibrorduskerk in Sappemeer © Delpher.nl
Exact vijftig jaar geleden stapte ik als jongetje van vijf de voordeur uit voor het dagelijkse wandelingetje naar kleuterschool Dikkertje Dap. Ik zie mijn moeder nog in de deur staan wuiven. Een tel later werd ik door de stormwind opgetild en in de tuin van de buren gesmakt.
Maandag 13 november 1972 werd ons land getroffen door een van de zwaarste stormen ooit. De kern van de stormdepressie lag in de Noordzee boven de provincie Groningen. Windkracht 12 met uitschieters van windstoten tot 150 kilometer per uur.
Negen doden, tientallen gewonden en honderdduizenden ontwortelde bomen; het leek alsof er een bom in een bos was gegooid. Vliegende dakpannen, weggewaaide marktkramen, een gesneuvelde kerktoren en gestrande en gezonken schepen: het hoorde er die dag allemaal bij.
Die stormdag staat in het geheugen gegrift van Noordman Erik Hulsegge. En niet alleen in zijn geheugen. Hij tekende de meest uiteenlopende verhalen op van een aantal Groningers, die 13 november 1972 herinneren als de dag van gisteren.
Dat van oud-RTV Noord-weerman Jaap Nienhuis uit Usquert bijvoorbeeld. In zijn agenda van die dag staat geschreven dat hij als brandweerman de meest bijzondere klus uit zijn lange brandweercarrière moest uitvoeren.
Door de vliegende storm was het dak van de schuur van veeboer Boekhorst ingestort, vlak bij de vuilstort van Usquert. Door de ineenstorting werd een deel van de deklaag van de gierkelder vol met drijfmest verwoest en ontstond er een gapend gat.
Zo’n veertig koeien in de schuur zochten in paniek door het ingestorte dak een goed heenkomen. Vijf koeien vielen door het gat in de deklaag in de gierkelder. Ze dreigden te verdrinken in een laag van anderhalve meter drijfmest.

'As n uur in de wind'

‘De boer was in de stront gesprongen om de koeien het hoofd boven water te houden’, vertelt Nienhuis. ‘De dieren waren in de enorme donker van de kelder aan de loop gegaan. Samen met de boer moesten wij ze terug naar het gat zien te krijgen.'
t Stormt hier ook, zei mijn moeder. De toren van de roomse kerk is er afgewaaid
Sievert Bodde
Met hulp van de brandweer en de Werktuigenvereniging konden de vijf koeien uiteindelijk uit de stront worden getakeld. Alle koeien overleefden het hachelijke avontuur. ‘Mor wie zaten van boven tot onder onder de stront’, weet Nienhuis nog. ‘En stinken… As n uur in de wind’.

't Gaait der goud om weg'

Niet alleen in Usquert, maar in de hele provincie moesten boerderijen het ontgelden. Winschoter Jan Oolders, destijds woonachtig aan de Kromme Elleboog in Finsterwolde, ging die dag om 07.00 uur aan het werk op de boerderij van boer Roelofs in de Carel Coenraadpolder.
‘We waren in de schuur bezig met het controleren van de trekkers, toen Roelofs terugkwam van zijn dagelijkse rondje door de polder in de Mercedes. t Gaait der goud om weg in de polder had Roelofs toen gezegd', weet Oolders nog.
De wind trok in een uur tijd aan van storm tot orkaankracht. In de polders stonden destijds veel romneyloodsen met golfplaten. Die platen vlogen door de lucht als ganzen in de trek.
‘Roelofs zei dat hij geluk had dat zijn Mercedes niet was geraakt’. Ondertussen begonnen de gebinten van de schuur gevaarlijk te kraken en vlogen de pannen van het dak, waardoor grote gaten ontstonden. Boer en arbeider vluchtten naar het voorhuis. Oolders werd door zijn vrouw via de telefoon naar huis aan de Kromme Elleboog ontboden, want ook daar vlogen de pannen van het dak. Mijn kinderen (zoon en dochter van acht en twaalf, red.) gingen lopend door de sloot naar school, anders waaiden ze van de weg af’, vertelt Oolders

Baretten

Berend Zwart uit Zoutkamp was gelegerd in de kazerne van Zuidlaren. ‘Ik kan me die dag nog goed herinneren. Het was namelijk de enige dag in mijn militaire dienst dat we onze baret niet hoefden te dragen. Die waaide meteen af’, lacht hij.
Sievert Bodde uit Winschoten woonde in november 1972 in Sappemeer, maar werkte bij de gemeente Winschoten. Bodde ging met de auto naar z'n werk. Hij had meteen het gevoel dat het niet goedkwam.
Een omgewaaide kraam op het A-kerkhof in de stad Groningen
Een omgewaaide kraam op het A-kerkhof in de stad Groningen © Beeldbank Groningen/ Groninger Archieven
‘Die dag is Lutje Adrillen (de kleine marktbroer van de grote Allerheiligenmarkt, red.) afgelast. Een paar kramen waren al weggewaaid en de pannen waaiden van het dak. Er werd toen gezegd dat het te gevaarlijk was. Bovendien kwam er toch geen mens.’

Diskjockey jeugdsoos Boemerang

Later die die dag belde de moeder van Bodde vanuit Sappemeer met de vraag hoe de situatie in Winschoten was. ‘Ik legde haar uit dat het flink tekeerging. Hier ook, zei mijn moeder. De toren van de roomse kerk is eraf gewaaid.’
De Sint-Willibrorduskerk nog met torenspits
De Sint-Willibrorduskerk nog met torenspits © Beeldbank Groningen/Groninger Archieven
De torenspits van de Sint Willibrorduskerk van Sappemeer was ingestort en had ook het orgel en het dak vernield. De schade bedroeg 400.000 gulden.
Bodde: ‘Ik was in die tijd ook diskjockey. Samen met Jan van Dijk, collega-dj van jeugdsoos Boemerang, organiseerden wij toen benefiet-discoavonden in het roemruchte Sappemeerster hotel Struvé. Zelfs in Winschoten en Oude Pekela stonden we te draaien voor de roomse kerk. Ik geloof dat we een kleine drieduizend gulden hebben opgehaald.’
Het was zij of wij die ten onder zou gaan
Oud-visser Betto Bolt
In de stad Groningen stortte het dak van de Martinimanege in en uit een studentenflat in Selwerd werden de ramen geblazen. Stukken muur brokkelden af. Buiten op straat hielden de mensen zich aan lantaarnpalen vast, om maar niet weg te waaien.
In het Slochterbos sneuvelden tientallen bomen
In het Slochterbos sneuvelden tientallen bomen © Beeldbank Groningen/Groninger Archieven
In Noordlaren ging een half dennenbos tegen de vlakte en op Landgoed De Braak in Paterswolde sneuvelden een groot aantal monumentale eiken en beuken. In de haven van Lauwersoog spookte het die dag. Door de storm lagen veel vissersschepen in de haven. Alles stond onder water, weet oud-visser Betto Bolt uit Zoutkamp nog.

Autobanden

‘Het waaide zo hard dat het schip naast ons, de ZK23 van Jaap de Vries, steeds tegen dat van ons bonkte. We hadden er nog autobanden tussen gedaan maar dat hielp niks. Het was zij of wij die ten onder zou gaan en het werd dus de ZK23.’
Het schip sloeg lek. Ondanks de inzet van pompen, zonk het naar de bodem. Later is het schip weer boven water getakeld en heeft de ZK23 nog jaren dienst gedaan als vissersschip. Anno 2022 is het nog steeds in de vaart maar nu als plezierjacht.
Op landgoed Nienoord in Leek richtte de storm duizenden guldens schade aan. Door omgewaaide bomen werden de tuin en het hertenkamp volledig vernield. De bloemenkassen in Eelde-Paterswolde lagen volledig in puin.
Een vernielde kas bij Eelde
Een vernielde kas bij Eelde © Fotopersbureau D. van der Veen/ Groninger Archieven
In de stad Groningen haalde toenmalig wethouder Max van den Berg een gerenommeerde boomchirurg naar Stad om medewerkers van de gemeente lessen te geven in het redden van bomen.

Drie miljoen omgewaaide bomen

De Heidemij zette honderden gastarbeiders in om de drie miljoen omgewaaide bomen in het Noorden weg te halen. De verzekeraars raamden de schade door de storm op 140 miljoen gulden.
Een verwoest landgoed Nienoord
Een verwoest landgoed Nienoord © Beeldbank Groningen/ Groninger Archieven/ gemeente Westerkwartier
Weervrouw Harma Boer was op 13 november 1972 nog een ukkie van bijna twee jaar. De storm raasde aan haar voorbij. ‘Ik weet nog wel dat mijn broer op een foto in de krant stond, toen hij aan het kijken was naar hoe de afgewaaide torenspits van Sappemeer weer op z’n plek werd getakeld.’
Orkaanseizoenen vallen ook hier niet uit te sluiten
Harma Boer
Volgens de weervrouw uit Noordbroek was de storm van 1972 niet de zwaarste. ’Die van ‘53 met de watersnoodramp in Zeeland was veel zwaarder. En in 1921 werden windsnelheden van 162 kilometer per uur gehaald.'
Storm is dus van alle tijden. Maar door de opwarming van het zeewater en de stijgende temperaturen in Europa is het niet ondenkbeeldig dat we in ons land vaker en heftige stormen kunnen verwachten, meent Harma Boer.
‘Je ziet nu al af en toe dat orkanen zich in onze regio ontwikkelen. Dat we over niet al te lange tijd hier ook te maken krijgen met orkaanseizoenen, valt niet uit te sluiten.’

Trouwen

Dat de storm van 1972 niet alleen ellende met zich meebracht, blijkt uit het verhaal van Sievert Bodde. Zijn benefietactie voor de Sint-Willibrorduskerk leverde hem veel goodwill op. Niet in de laatste plaats bij de pastoor van de getroffen kerk.
Sievert Bodde (midden) met zijn dj-kompanen in actie voor de kerk
Sievert Bodde (midden) met zijn dj-kompanen in actie voor de kerk © Eigen foto
‘Toen ik ging trouwen met mijn Sieneke was er een klein obstakel. Zij was katholiek en ik protestant. De pastoor vond het geen probleem. Ik had al zoveel voor de katholieke kerk gedaan, dat ik gewoon kon trouwen met mien rooms wichtje.’