Zo komen kerken de winter door zonder torenhoge stookkosten

Een dienst in de Sint Jozefkathedraal in Groningen (archief)
Een dienst in de Sint Jozefkathedraal in Groningen (archief) © Carl Hoekstra/RTV Noord
Zondagse kerkdiensten in de kou, of in sfeerloze bijzaaltjes. De stijgende gasprijzen gaan niet aan kerken voorbij. Het zorgt voor een behoorlijke extra kostenpost, die kerken met allerlei maatregelen proberen te beteugelen.
'We hebben te horen gekregen dat we vanaf januari vier keer meer moeten betalen voor het verwarmen van de kerk', aldus koster Van der Meij van de Immanuelkerk in Baflo. 'We zouden per jaar 36.000 euro extra kwijt zijn.'
De plaatselijke protestantse kerk heeft al langere tijd meer kosten dan inkomsten. Het verlies kan nu nog door reserves worden gedekt, maar hogere stookkosten kan de gemeente volgens Van der Meij, die ook boekhouder van de kerk is, er echt niet bij hebben.

5 graden

De kerk wordt nu nog verwarmd tot 18,5 graden, legt hij uit: 'Met een jas aan is dat prima te doen.' Maar waarschijnlijk zal de temperatuur tot 5 graden worden teruggeschroefd. Vandaar dat de gemeente volgend jaar vieringen in een verenigingsgebouw van de kerk zal gaan houden, al geeft Van der Meij aan dat dit nog niet helemaal zeker is. 'Deze week zullen we definitief een besluit nemen.'
In de grote kerk in Wildervank verdwijnen de zondagse vieringen zeker uit de kerkzaal. Vanaf 2023 zullen vieringen in elk geval tot en met het voorjaar in een bijzaaltje van de kerk plaatsvinden. Dominee Marien Grashoff: 'Dat houdt tot Pasen aan, enkele speciale diensten uitgezonderd, zoals doopdiensten. Met Pasen (de belangrijkste christelijke feestdag, red.) willen we weer in de kerkzaal zitten.'
Het interieur van de kerk in Wildervank, met veel houten meubels en een houten gewelf. Lees verder onder de afbeelding.
Het interieur van de Grote Kerk in Wildervank
Het interieur van de Grote Kerk in Wildervank © Marien Grashoff
Volgens Grashoff is het zaaltje inmiddels al aangepast aan de tijdelijke komst van de diensten. 'Er staat een beamer, we kunnen op Youtube en hebben ook een elektronisch orgel, zodat zingen mogelijk blijft. Maar de sfeer zal wel anders zijn. In de kerkzaal hangt voor de dienst een bepaalde sfeer, maar nu zal ik de kerkdienst moeten beginnen met: 'Sorry dat ik jullie gesprekken onderbreek, maar het is tijd om te stoppen met koffiedrinken, we gaan beginnen'.'
De maatregelen tegen de hoge energieprijzen zijn volgens Grashoff broodnodig. Het op peil houden van de temperatuur op zondag zou de gemeente in Wildervank ruim 20.000 euro per jaar extra kosten.
Toch gaat de verwarming niet helemaal uit. 'We houden 8 graden aan, om het orgel in leven te kunnen houden.' Dat de kerkzaal, en dus het orgel, tijdelijk buiten gebruik zijn, heeft volgens Grashoff wel een klein voordeel. 'Er kunnen aan het orgel daardoor nu enkele reparaties worden uitgevoerd.'

Het meubilair beschermen

De verwarming niet volledig uitzetten, maar op vijf graden houden. Dat is het advies dat de Stichting Oude Groninger Kerken aan vrijwilligers van de oude dorpskerken in de provincie geeft. Dat heeft volgens Rebecca Compaan van de Stichting een belangrijke reden. 'Dan bevriezen de leidingen niet, en blijven kerkgebouwen en de orgels in goede conditie.'
Het kost zo'n acht uur om dit gedeelte in de Martinikerk warm te krijgen als het buiten vriest. Lees verder onder de afbeelding
Het schip-gedeelte van de Martinikerk in Stad
Het schip-gedeelte van de Martinikerk in Stad © Egbert Minnema/RTV Noord
Dat beaamt Jan Haak, beheerder van onder meer de Martinikerk en de Nieuwe Kerk in Stad. 'Als het echt koud is, zoals afgelopen week, dan is het beter om helemaal niet te stoken. Anders stook je het houten meubilair kapot.' Hij doelt dan op de oude herenbanken, de kansel en het orgel, waar ook veel hout in zit verwerkt. Het is volgens hem vooral belangrijk dat de luchtvochtigheid op peil blijft. Met koud winterweer is die al gauw erg laag.
In het verleden strooide Haak dan wel eens emmers heet water over de koude vloer, om te voorkomen dat het houten meubilair en het orgel beschadigd zou raken door te droge lucht. 'Maar de afgelopen week heb ik dat nog niet hoeven doen. Dat is alleen bij langere periodes van vorst.'

'Wel stoken, lagere temperatuur'

Op zondagen wordt er in de Martinikerk wel gestookt, maar wel op 16 graden in plaats van 18. Volgens Haak vinden de ochtenddiensten en enkele bijzondere vieringen wel in de Martinikerk plaats. 'Maar de normale avonddiensten die vaak in de Martinikerk worden gehouden, zijn verhuisd naar Het Pand.' Dat is een gebouw van de wijkgemeente dat in de Korrewegwijk staat.
In de Nieuwe Kerk in Stad mogen kerkgangers op zondag nog steeds komen, maar die hebben volgens Haak wel dikke kleding nodig. 'Daar stoken we vanaf januari niet hoger dan 12 graden.

'Isolatie van relatief moderne kerken onvoldoende'

Toch zijn het niet alleen de eeuwenoude kerkgebouwen die last hebben van de hoge gasprijzen. Ook in De Rank in Zuidhorn, een gebouw uit de jaren '80, loopt de kerkelijke gemeente er tegenaan. 'Wij verbruiken hier zo'n 15.000 kubieke meter gas per jaar, we betalen echt de hoofdprijs', legt koster Jos Spakman uit. 'Toen deze kerk gebouwd is, voldeed het pand aan alle isolatienormen die toen golden.' Maar die zijn door de jaren heen flink veranderd. 'We zijn nu bezig met plannen om de kerk energiezuiniger te maken. De architect die erbij betrokken is, zei al: Wat hier aan isolatie is, is echt oud. Hij legde aan ons uit dat spouwmuurisolatie met piepschuim nu echt niet meer kan.'
De kerk in Zuidhorn wordt zowel op zondag als door de week intensief gebruikt. Spakman: 'Normaal stook ik de kerkzaal op 19 graden. Dat is nu 18 graden.' Ook de bijzaaltjes worden verwarmd als die in gebruik zijn. 'In de hal stook ik niet meer. Die is namelijk niet goed geïsoleerd. 's Avonds is het daar 7 of 8 graden. Maar je kunt er nog prima je kopje koffie drinken.'
Het interieur van De Rank in Zuidhorn uit de jaren 80. Lees verder onder de afbeelding.
Het interieur van De Rank in Zuidhorn
Het interieur van De Rank in Zuidhorn © Egbert Minnema/RTV Noord
Als iemand de kerk wil huren, zal Spakman extra kosten in rekening brengen voor de verwarming, om de kosten te dekken. Dat geldt ook voor de grote kerken in de Stad. Toch zou Spakman het niet erg vinden als de thermostaat nog een paar extra graden omlaag zou worden gezet. 'Maar daar gaat het kerkbestuur over. Ik weet wel dat er actief wordt nagedacht over energiebesparende maatregelen, zoals warmtepompen en zonnepanelen.'

'De bisschop heeft liever de verwarming wat lager'

Bisschop Ron van den Hout heeft de pastoor van de Sint Jozefkathedraal, het belangrijkste kerkgebouw van katholiek Groningen, in elk geval verboden om de zondagse mis ergens anders te vieren. Dat laat een woordvoerder van het bisdom desgevraagd weten. 'De bisschop heeft liever de verwarming wat lager dan dat de kerk vaker dicht zou blijven.'
Met de populaire kerstvieringen die in de kathedraal en in andere kerken in aantocht zijn is een extra warme trui of een dekentje in veel gevallen dus geen overbodige luxe.
De Sint Jozefkathedraal in Groningen
De Sint Jozefkathedraal in Groningen © Sjaak Kempe/Flickr (Creative Commons)