Stikstoffabriek Zuidbroek: van eerste plannen in 2014 tot geruzie in het zicht van de haven

De stikstoffabriek in nevel(en) gehuld
De stikstoffabriek in nevel(en) gehuld © ANP
Eigenlijk zou de nieuwe stikstoffabriek in Zuidbroek al meer dan een half jaar in bedrijf moeten zijn. De fabriek is volgens opdrachtgever Gasunie bijna klaar, maar geruzie tussen de hoofd- en onderaannemer zorgt andermaal voor vertraging van de fabriek die 500 miljoen euro kost. Een overzicht van wat er de afgelopen acht jaar is gebeurd.
In de stikstoffabriek wordt stikstof toegevoegd aan geïmporteerd gas uit het buitenland. Dat gas is niet geschikt voor onze cv-ketels en gasstellen, omdat het een andere samenstelling heeft dan het Groningse gas. Door stikstof aan buitenlands gas toe te voegen, lijkt het heel erg op Gronings gas en kunnen we het dus wél gebruiken.

2014: de eerste plannen

In 2014 wordt voor het eerst nadrukkelijk gesproken over de bouw van een stikstoffabriek in Zuidbroek. Gasunie laat vervolgens in 2015 weten een zeer grote stikstoffabriek te willen bouwen. Toenmalig burgemeester Rein Munniksma van Menterwolde is blij met het besluit van Gasunie, omdat de bouw werkgelegenheid oplevert.

2016: plannen in de ijskast

De plannen voor de bouw van een stikstoffabriek worden in september 2016 door toenmalig minister Henk Kamp in de ijskast gezet. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) adviseert een veilig winningsniveau van 24 miljard kubieke meter gas per jaar voor de komende vijf jaar. Met die hoeveelheid Gronings gas is de stikstoffabriek niet nodig.
Een meerderheid van de Tweede Kamer dringt er vervolgens op aan om terug te komen op dit besluit, zodat de gaskraan in Groningen verder teruggedraaid kan worden. Kamp laat het besluit over aan zijn opvolger Eric Wiebes.
Henk Kamp
Henk Kamp © RTV Noord
Wiebes stelt zijn besluit enkele maanden uit, omdat hij eerst met de regio in gesprek wil over het winningsniveau. In november 2017 vernietigt de Raad van State het gasbesluit, oftewel het plan om de komende vijf jaar 24 miljard kubieke meter gas per jaar te winnen. De PvdA in de Tweede Kamer eist vervolgens dat er alsnog een stikstoffabriek wordt gebouwd.
'Wij willen een afbouwplan voor de gaswinning en daar hoort wat ons betreft een stikstoffabriek bij. Hij had er eigenlijk al bijna kunnen staan', zei toenmalig SP-gedeputeerde Eelco Eikenaar in december 2017. 'De minister (Wiebes, red.) mag alles zo snel mogelijk in gang zetten. Hij mag beginnen met bouwen. Er is al te veel kostbare tijd verloren gegaan.'

2018: minister Wiebes overstag

Door het nieuwe advies van het SodM in februari 2018 om de gaswinning terug te brengen naar twaalf miljard kuub per jaar, wijzigt de situatie grondig. Wiebes gaat alsnog overstag en geeft de opdracht voor de bouw van de stikstoffabriek in Zuidbroek om de gasproductie in Groningen verder naar beneden te krijgen.
Minister Eric Wiebes
Minister Eric Wiebes © RTV Noord

Eind november 2018: start voorbereiding bouw

Na jarenlange plannenmakerij en vertraging wordt eind november 2018 begonnen met de voorbereidingen voor de bouw van de fabriek. Een woordvoerder van Gasunie noemt begin 2022 als oplevertijd 'inderdaad ambitieus'. De druk wordt door alle partijen die erbij betrokken zijn gevoeld. 'Maar we gaan ons beste beentje voorzetten en dan moet het lukken.'

Begin maart 2020: start bouwwerkzaamheden

Met het metselen van een muurtje begint op 9 maart 2020 symbolisch de bouw van de stikstoffabriek, naast de bestaande stikstofinstallatie. De nieuwe fabriek wordt tien keer zo groot en moet op 1 april 2022 operationeel zijn.
Bestuursvoorzitter Han Fennema van Gasunie kijkt dan al langer uit naar de nieuwe fabriek. 'Het is een heel belangrijk moment, want we zijn al twee of drie jaar bezig met voorbereiden en over twee jaar staat hier een werkende fabriek. Die is de sleutel om het Groningse gasveld te sluiten.'
De starthandeling voor de bouw van de stikstoffabriek
De starthandeling voor de bouw van de stikstoffabriek © Mario Miskovic/RTV Noord

Maart 2021: stikstoffabriek krijgt vorm

Een jaar na het metselen van het muurtje is de bouw in volle gang. Eind maart begint de installatie van de drie distillatietorens. Die kolommen zijn vanuit China in de haven van Delfzijl beland en vervolgens per binnenschip naar Veendam vervoerd. Daarna zijn ze aangekomen in Zuidbroek.
Een projectleider van Gasunie voor één van de kolommen
Een projectleider van Gasunie voor één van de kolommen © Martijn Klungel/RTV Noord

April 2021: skyline Zuidbroek is drie witte pilaren rijker

Ineens zijn ze vanaf de N33 bij Zuidbroek te zien: de drie hoge witte zuilen van de stikstoffabriek. In de 65 meter hoge gevaartes wordt stikstof geproduceerd, dat in de naastgelegen fabriek wordt gebruikt om buitenlands gas gebruiksklaar te maken.
De drie kolommen staan overeind
De drie kolommen staan overeind © Gasunie

November 2021: eerste vertraging door corona

Er wordt inmiddels anderhalf jaar gewerkt aan de fabriek. Regelmatige gebruikers van de N33 bij Zuidbroek kennen het beeld inmiddels: de drie torenhoge kolommen in de Tusschenklappenpolder. Er zijn dagelijks ongeveer vijfhonderd mensen aan het werk op de bouwplaats, waarvan een groot deel afkomstig is uit het buitenland.
In november 2021 wordt ook bekend dat de fabriek niet operationeel is op de geplande datum van 1 april 2022. Corona gooit roet in het eten. Projectleider Erwin Mollink van Gasunie gaat er dan vanuit dat de installatie in de zomer van 2022 in gebruik kan worden genomen.
De drie kolommen hebben een hoogte van 65 meter
De drie kolommen hebben een hoogte van 65 meter © Steven Radersma/RTV Noord

Maart 2022: wegvallen Russisch gas

Op 24 februari 2022 valt Rusland Oekraïne binnen. Een maand later wordt duidelijk dat deze oorlog ook gevolgen heeft voor de stikstoffabriek in Zuidbroek. Gasunie houdt in maart 2022 rekening met scenario’s waarbij de Russen de gaskraan dichtdraaien of waarbij West-Europa besluit Russisch gas te boycotten. Het staatsbedrijf verwacht het verlies van gas uit Rusland op te vangen met de aanvoer van LNG. Zo’n vijftien procent van al het gas dat we in Nederland gebruiken, komt met pijpleidingen uit Rusland en Zuidbroek draait voor een groot deel op dit Russisch gas.
De installatie is in maart 2022 in aanbouw en de nieuwe verwachting is dat de fabriek in september wordt opgeleverd.

Mei 2022: bouw verder vertraagd, veel spanning tussen aannemer en onderaannemer

Staatssecretaris Hans Vijlbrief van Mijnbouw krijgt dinsdag 17 mei bericht van Gasunie dat de fabriek opnieuw vertraagd is. 'Ik vind dit, zeker na de eerdere vertraging, moeilijk te accepteren', zegt de staatssecretaris tegenover RTV Noord. Met de aannemer is volgens Gasunie een 'stevig pakket' aan afspraken gemaakt om de bouw te versnellen, maar dat heeft niet het gewenste resultaat. De fabriek zou eigenlijk in de zomer klaar moeten zijn, maar dat wordt nu op z’n vroegst september. 'En zelfs die planning vergt nog forse inspanningen', zegt Vijlbrief.
Gasunie zegt dat er 'op dit moment veel spanning staat op de relatie tussen hoofdaannemer (Air Products, red.) en onderaannemer (Ballast-Nedam, red.)' en dat ze zich 'maximaal inspannen' om de fabriek in september klaar te hebben. 'De stikstoffabriek is voor ruim negentig procent klaar, maar het venijn zit hem in de staart', zegt Gasunie-woordvoerder Marie-Lou Gregoire. 'De druk is heel hoog en dan ontstaat er wat onmin. Dat is wel een zorg. We proberen het zo goed mogelijk in goede banen te leiden, maar dat wordt een uitdaging.'

Juli 2022: conflict bijgelegd

Half juli meldt Gasunie dat het conflict tussen hoofdaannemer en onderaannemer opgelost is. Ruim vijfhonderd medewerkers uit heel Europa gaan de fabriek afbouwen, zodat de fabriek in oktober operationeel is. 'De verwachting is dat de bouw van de fabriek eind augustus gereed is. De eerste stikstofproductie vindt dan in oktober plaats', zegt Gasunie.
Het veranderde schema heeft volgens het staatsbedrijf op dat moment geen gevolgen voor de hoeveelheid te winnen gas in Groningen. 'De effecten op de benodigde gaswinning in het Groningenveld zijn er niet, omdat de export en marktvraag naar aardgas ondertussen aanzienlijk is teruggelopen. De andere bestaande stikstofinstallaties van Gasunie kunnen hierdoor in een gemiddelde winter voldoende productie leveren.'
Het Gasuniegebouw
Het Gasuniegebouw © Jan Been/RTV Noord

September 2022: weer vertraging, geen effect op gaswinning Groningen

Opnieuw meldt staatssecretaris Vijlbrief in een brief aan Tweede Kamer slecht nieuws: de oplevering van de stikstoffabriek is weer vertraagd. Een reden voor de nieuwe vertraging wordt niet gegeven door Vijlbrief. 'Het is teleurstellend dat de voorgenomen planning weer niet gehaald wordt. Ik verwacht dat partijen, zowel Gasunie als de aannemer, zich tot het uiterste inspannen om de installatie zo snel mogelijk volledig in gebruik te kunnen nemen', schrijft Vijlbrief.
Gasunie noemt wel een reden voor de nieuwe vertraging. 'De aannemer heeft in de zomermaanden onvoldoende vaart gemaakt', zegt woordvoerder Gregoire. 'Of dat raar is? Ja. We hebben uitgebreide gesprekken gehad, maar via ons contract is bepaald dat de verantwoordelijkheid volledig bij de aannemer ligt. Die doet er alles aan, maar het is niet gelukt.' Daar zijn volgens Gregoire wel 'harde woorden' over gevallen. 'Maar het is niet anders.'
Hoe vervelend de vertraging ook is, het einde is volgens Gregoire wel in zicht. 'We gaan nu in oktober testen en verwachten in november de eerste stikstof te kunnen leveren. Ook komt er nog een open dag voor de directe buren van de fabriek.'
Hans Vijlbrief
Hans Vijlbrief © TV Noord

November 2022: opnieuw vertraging

De bouw van de fabriek kampt in november nogmaals met vertraging. De bedoeling is dan dat de fabriek begin 2023 in bedrijf komt. We gaan ervan uit dat in januari de eerste stikstof wordt geproduceerd. Maar ik durf mijn hand er niet voor in het vuur te steken', zegt Gregoire.
'Eerst hadden we te maken met corona, toen met gebrek aan materialen en daarna met gebrek aan personeel', somt de Gasunie-woordvoerder op. 'Helaas is de versnelling weggeëbd. Er was onvoldoende personeel beschikbaar. Het einde is in zicht, maar kennelijk zit het venijn in de staart.'
Ook Vijlbrief reageert ontstemd op de hernieuwde vertraging. 'Nog verdere vertraging is ongewenst en leidt opnieuw tot grote ergernis.'

December 2022: extra vertraging en bouwers op het matje geroepen

Het is een déjà vu. In december 2022 brengt Vijlbrief de Tweede Kamer weer op de hoogte van extra vertraging van de oplevering van de stikstoffabriek. De fabriek zou volgens de laatste planning in februari 2023 in bedrijf worden genomen, maar Vijlbrief heeft er begin december een hard hoofd in dat dit lukt.
De staatssecretaris is gefrustreerd: ‘Het is om je de haren uit je hoofd te trekken van woede als je kijkt hoe dit allemaal gaat. Ik ben niet gerust op deze planning. Ik zit er bovenop, er wordt iedere dag gebeld, maar het irriteert me mateloos.’
Een week later is Vijlbrief het zat: alle betrokken partijen bij de bouw van de stikstoffabriek moeten zich verantwoorden bij de staatssecretaris. Hij is wederom 'zeer teleurgesteld in de partijen’. Hij vindt de onprofessionele werkwijze ‘niet acceptabel’. Daarom moeten de drie betrokken partijen, opdrachtgever Gasunie Transport Services, hoofdaannemer Air Products en onderaannemer Ballast-Nedam op gesprek komen bij de bewindsman.
Marie-Lou Gregoire
Marie-Lou Gregoire © RTV Noord

Januari 2023: weer geruzie bij bouw stikstoffabriek

Het jaar is nog maar een paar dagen oud en weer is er geruzie bij de bouw van de stikstoffabriek. Hoofdaannemer Air Poducts heeft de samenwerking met onderaannemer Ballast-Nedam opgezegd. Werknemers en zzp-ers van Ballast Nedam zijn niet meer welkom op het bouwterrein aan de N33. 'Het was al een moeizame relatie en tussen kerst en oud en nieuw is de boel geëscaleerd', zegt Gasunie-woordvoerder Gregoire tegen RTV Noord.
De stikstoffabriek is volgens Gasunie voor 96 procent klaar. Gregoire: 'Het gaat nog om de laatste vier procent. Je zou zeggen: pak jezelf bij elkaar. Maar zo zit de wereld niet in elkaar.' Gasunie kan weinig doen aan de situatie. 'Dat ligt aan het contract dat we hebben gesloten. Daarin staat dat de hoofdaannemer volledig verantwoordelijk is. We bemiddelen wel en we dachten dat we afgelopen zomer goede afspraken hadden gemaakt.'
Schrale troost: officieel is er geen sprake van vertraging van de bouw, omdat het werk tussen kerst en oud en nieuw sowieso stillag, zegt Gregoire. Ze verzekert dat de situatie geen gevolgen heeft voor de energiesituatie en evenmin voor de winning van gas in het Groningenveld.
Wanneer de fabriek wordt opgeleverd? Niemand die zich meer aan die voorspelling durft te wagen.
Opnieuw ruzie rondom stikstoffabriek Zuidbroek