De les van 'Aurora Borealis': betere controle nodig om wantoestanden in de zorg te voorkomen

De voormalige zorgboerderij in Wedde (archieffoto)
De voormalige zorgboerderij in Wedde (archieffoto) © Ariënne Dozeman/RTV Noord
De rechter buigt zich deze week voor het eerst over de zaak van zorgboerderij Aurora Borealis in Wedde. Daar werden cliënten met een ernstig meervoudige beperking stelselmatig mishandeld en vernederd. Om dit soort excessen uit te bannen is betere controle en meer toezicht op de besteding van persoonlijke zorgbudgetten nodig, zeggen deskundigen.
Mishandelen, uitschelden, vernederen: de beheerders van zorgboerderij Aurora Borealis hebben zo hun eigen opvattingen en methodes voor het ‘opvoeden’ van hun verstandelijk beperkte cliënten. Een paar voorbeelden. Het hoofd van een cliënt wordt met pindakaas ingesmeerd om daarna te worden afgelikt door een hond. Een cliënt wordt met zijn hoofd in de wc-pot geduwd. Een cliënt wordt voor straf in een sloot gezet.

Ophef

De zaak komt eind 2022 aan het rollen via het programma Undercover in Nederland van Alberto Stegeman en zorgt onmiddellijk voor ophef. Die neemt alleen maar toe als in februari 2023 de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd de misstanden op een rij zet. De zorgboerderij is dan al gesloten, de cliënten in veiligheid gebracht.
Op donderdag 4 april buigt de rechtbank in Groningen zich voor het eerst over de geruchtmakende zaak van zorgboerderij Aurora Borealis in Wedde. Het gaat om een zogeheten regiezitting. De inhoudelijke behandeling staat voor juni gepland.

Vooralsnog staan de twee hoofdverdachten terecht. Negen andere betrokkenen zijn ook als verdachte gehoord. Het Openbaar Ministerie moet nog beslissen of zij ook voor de rechter moeten verschijnen.

De misstanden veroorzaken een schokgolf in kringen van zorgboerderijen. Nederland telt er zo’n 1350. Daarvan zijn 960 aangesloten bij Federatie Landbouw en Zorg (FLZ), een landelijke organisatie van zorgboerderijen.
We hebben overwogen de term 'zorgboerderij’ los te laten en te vervangen door ‘keurmerkboerderij'
Maarten Fischer - Directeur Federatie Landbouw en Zorg
‘Elk interview dat ik daarna heb gegeven, begon weer met Wedde. Nu ook weer’, verzucht FLZ-directeur Maarten Fischer. ‘Als zorgboerderij zit je al vrij snel in de verdediging. We hebben overwogen de term 'zorgboerderij’ los te laten en te vervangen door bijvoorbeeld ‘keurmerkboerderij’.
Dat hebben we uiteindelijk niet gedaan; het heeft de associatie met een slagerij of iets dergelijks. Bovendien zijn onze leden juist heel trots op wie ze zijn en wat ze doen, namelijk zorgboeren die goede zorg willen verlenen.’

Verplicht keurmerk

Fischer herhaalt nog maar eens zijn pleidooi voor de invoering van een verplicht keurmerk: ‘Daar waren we al langer mee bezig. Maar door deze zaak werd de urgentie des te duidelijker.’
Iedere zorgboer, die zich wil aansluiten bij de FLZ, moet voldoen aan de voorwaarden van het kwaliteitskeurmerk van de koepelorganisatie. Daarbij draait het om controle en transparantie, legt Fischer uit: ‘Onze leden komen bij elkaar over de vloer om te toetsen en te controleren. Onregelmatigheden moeten worden gemeld en openbaar gemaakt.’
Volgens Fischer komt het drie of vier keer per jaar voor dat er gebreken worden geconstateerd bij een zorgboerderij die is aangesloten bij zijn organisatie. ‘In zo’n geval krijgt een ondernemer een aantal weken de tijd om verbeteringen door te voeren. Gebeurt dat niet, dan raakt dat bedrijf zijn keurmerk kwijt.'
Gemeenten en zorgkantoren stellen ons keurmerk vaak al verplicht
Maarten Fischer
Dat heeft gevolgen voor de zorgboer, zegt Fischer: 'Meestal heeft hij dan direct een probleem met de gemeente of het zorgkantoor. Die stellen ons keurmerk vaak al wel verplicht. Bovendien vindt er afstemming met de IGJ (Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, red.) plaats.’

Rotte appels

Wat Fischer betreft wordt dat verplichte kwaliteitskeurmerk voor zorgboerderijen liever vandaag dan morgen ingevoerd, maar Den Haag wil daar tot nu toe niet aan. En dat maakt het lastig om de rotte appels eruit te halen, stelt de FLZ-directeur.
Volgens hem hoeven zorgaanbieders met alleen cliënten met een persoonsgebonden budget (pgb) aan minder kwaliteitseisen te voldoen. Cliënten of hun familie kunnen zo’n budget aanvragen, om daarmee zelf zorg in te kopen bij een aanbieder, zoals een zorgboerderij.

Pgb biedt zelfsturing

‘Het idee is heel mooi, omdat je hiermee cliënten of mantelzorgers de mogelijkheid geeft zelf te sturen', legt Fischer uit. 'Maar je hebt daarbij geen eisen - zoals een kwaliteitskeurmerk - die garanderen dat er regelmatig mensen komen kijken of de verleende zorg wel zo is zoals die bedoeld is.’
‘Door voorwaarden te stellen aan alle zorgaanbieders, ook die met pgb’s worden gefinancierd, kun je veel beter controleren of de zorg aan de eisen voldoet. In de WLZ (Wet Langdurige Zorg, waar bijvoorbeeld de verpleeghuiszorg onder valt, red.) is dat al lang geregeld. Maar bij de pgb’s niet’, aldus Fischer.
Wij kunnen onmogelijk overal zijn. Maar als er een melding wordt gedaan, gaan we erop af
Frank Wassenaar - Woordvoerder Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
Hij krijgt bijval van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. ‘De aanname is dat aanvragers van een pgb zelf kunnen bepalen wat de kwaliteit van de zorg is, die zij inkopen. Maar je kunt je afvragen of dat geen fictie is’, zegt IGJ-woordvoerder Frank Wassenaar. ‘Daarom is kwaliteitscontrole niet alleen achteraf, maar ook vooraf belangrijk. Wij zijn daarover in gesprek met het ministerie van VWS.'
De IGJ-woordvoerder wijst daarnaast op het belang van meldingen over misstanden in de zorg: ‘Wij kunnen onmogelijk overal zijn. Maar als er een melding wordt gedaan, gaan we erop af. Vandaar onze oproep om contact met ons op te nemen als je vermoedt dat er sprake is van een misstand.’
Gemeenten hebben in de praktijk niet de middelen om toezicht te houden
Heinrich Winter - Hoogleraar bestuurskunde
Heinrich Winter is hoogleraar bestuurskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en gespecialiseerd in toezichtvraagstukken. Ook hij constateert dat de controle op pgb’s te wensen overlaat: ‘Het idee is dat gemeenten er dicht op zitten en dus veel beter kunnen beoordelen of de pgb’s goed worden besteed. Maar in de praktijk hebben ze niet de middelen om daar toezicht op te houden.’
Centrale registratie ontbreekt
Er bestaat (nog) geen centrale registratie voor zorgboerderijen en andere wooninitiatieven, waar zorg met persoonsgebonden budgetten wordt gefinancierd. Daardoor heeft de IGJ geen volledig overzicht, antwoordde het kabinet in april vorig jaar op Kamervragen over de kwestie 'Aurora Borealis'.

Sinds 1 januari 2022 geldt er wel een meldplicht voor nieuwe zorgbedrijven. Zij kunnen zich daardoor minder gemakkelijk verschuilen.

Vastleggen in de wet

‘Daar komt bij dat cliënten in zo’n instelling vaak onder verschillende regelingen vallen’, gaat Winter verder. ‘Dat maakt toezicht houden er niet gemakkelijker op.’ Ook hij vindt dat een verplicht keurmerk zinvol kan zijn: ‘Maar dan moet het wel worden vastgelegd in de wet.’
De pgb’s zijn toch een beetje van de zorgcowboys
Heinrich Winter
Is het misschien beter om de pgb’s weer af te schaffen? Winter: ‘Dat is een goede vraag, die lastig te beantwoorden is. Want dan heb je weer een wijziging in het zorgstelsel nodig en het is maar afwachten waarop je dan uitkomt.’

Naïef

Maar dat er iets moet veranderen, staat ook voor hem vast. ‘De pgb’s zijn toch een beetje van de zorgcowboys. In de ideale wereld is er een win-winsituatie. De cliënten krijgen de zorg die ze nodig hebben en de ondernemer heeft een inkomen. Maar het is een beetje een naïef stelsel: in de praktijk kun je door afknijpen en weinig investeren een behoorlijk hoog rendement behalen.’

Bewustwording

Minister Helder van Volksgezondheid (VVD) zette vorige maand in een brief aan de Tweede Kamer uiteen dat er maatregelen in de maak zijn om 'grensoverschrijdend en ongewenst gedrag' in de gehandicaptenzorg aan banden te leggen. De rol van vertrouwenspersonen is daarbij belangrijk, maar zij kunnen het niet alleen af. 'Bewustwording en durven signaleren' zijn belangrijk, aldus de minister.

Meer inspecteurs

Met de IGJ heeft de minister afgesproken dat er meer inspecteurs worden vrijgespeeld voor de gehandicaptenzorg en pgb-wooninitiatieven. Ze tekent daarbij aan dat het onmogelijk is alle locaties (zoals zorgboerderijen) periodiek te controleren, omdat daarvoor de capaciteit bij de inspectie ontbreekt.